De soldatenkeizer Numerianus

Een mooi portret van deze keizer Numerianus, met een prachtige afbeelding van Jupiter op de keerzijde. Let op de vogel, natuurlijk een adelaar, want dit is een van de symbolen waar Jupiter goed aan te herkennen is.

Numerianus was ook weer zo'n soldatenkeizer die maar kort van zijn roem heeft mogen genieten. Hij was keizer van 283 tot november 284.
Een niet onbelangrijk feitje is dat zijn vader, Carus, voor hem een huwelijk arrangeerde met de dochter van Aper, prefect van de Praetoriaanse garde.

Numerianus werd ziek halverwege 284 en stierf begin november. Het gerucht gaat dat de keizerlijke staf zijn dood wilde verhullen (om zo de loyaliteit van het leger niet op de proef te hoeven stellen) door te zeggen dat Numerianus in een gesloten draagstoel zat vanwege een ernstige ontsteking aan zijn ogen. Na een aantal dagen roken soldaten echter de stank en vonden ze het ontbindende lichaam van de keizer. Het leger koos vervolgens op 20 november Diocletianus als opvolger.

De prefect Aper (schoonvader van Numerianus) had geprobeerd om zelf steun te krijgen om op de troon te komen. Diocletianus beweerde (wellicht terecht !) dat Aper zijn schoonzoon had vermoord. Dit betekende het einde voor Aper. In het volle zicht van het leger werd hij gedood door Diocletianus.

Met de dood van Numerianus en de troonsbestijging van Diocletianus werd de barre tijd van de soldatenkeizers afgesloten en begon de periode van de tetrarchie (zie elders op mijn blog).

De olifant denarius

Dit is een legendarische munt!

Het is een munt uit de tijd van Caius Julius Caesar die leefde van ± 100 tot 44 v. Chr. Op de voorzijde zien we een afbeelding met een olifant die een slang vertrapt met daaronder de naam CAESAR. Deze munten zijn in 49/48 BC geslagen en zijn van groot historisch belang – ze werden geslagen door Caesar om zijn troepen te betalen, om de burgeroorlog te voeren die uiteindelijk leidde tot de oprichting van het Romeinse keizerrijk.

Hieronder nog een tekening van deze munt:

Het symbool van de olifant op de voorzijde heeft drie mogelijke betekenissen:

1) De legende ging dat de stichter van Caesars familie in zijn eentje een olifant doodde. De volksstam van de Mauri zou daarom de naam Caesar gegeven hebben aan de grootvader van Julius Caesar.

2) Caesars rivaal Pompeius had geprobeerd Rome binnen te komen op een strijdwagen, getrokken door vier olifanten. Omdat de poort te smal was, werd dit een enorme mislukking. Deze munt was mogelijk ontworpen om Pompeius' falen te benadrukken.

3) De olifant vertegenwoordigt de macht van Caesar en zijn legioenen, die een slang vertrappen. De slang is de vijand. De olifant die de slang verslaat, symboliseert de strijd tussen goed en kwaad. Overigens zijn er ook bronnen die zeggen dat op deze munt helemaal geen slang wordt afgebeeld, maar dat het gaat om een carnyx, een Gallische trompet met dierenkop. Dan zou het betekenen dat Caesar het Gallische leger aan het verpletteren was.

Op de keerzijde staan de attributen afgebeeld van de Pontifex Maximus (hogepriester). Dit zijn van links naar rechts een wijnlepel, een wijwaterkwast, een offerbijl en een mijter. Deze attributen werden gebruikt bij het offeren van dieren voor de verschillende goden. Dit verwijst naar het ambt van Julius Caesar als hogepriester.

Een foto van een antieke Carnyx.

Marcus Antonius en het triumviraat

Munt van Marcus Antonius met Augustus (toen nog Octavianus). 

In 43 v.Chr. werd het Tweede Triumviraat gevormd door Lepidus, Marcus Antonius en Octavianus, maar al snel liet Lepidus het grootste deel van de macht over aan de laatste twee, die worden afgebeeld op deze mooie munt. Hier nog gebroederlijk samen, maar later vijanden van elkaar. Marcus Antonius staat op de voorzijde. Het is zeker een teken van hun onderlinge rivaliteit dat deze munt Marcus Antonius, een generaal, toont als een viriele man van middelbare leeftijd, terwijl Octavianus, twintig jaar later geboren, er bijna kinderlijk uitziet. Uiteindelijk werden Marcus Antonius en zijn vrouw Cleopatra verslagen in de zeeslag bij Actium, waarna ze zich van het leven beroofden.

Het 2e legioen van Marcus Antonius

Marcus Antonius kon tijdens de slag bij Actium beschikken over 23 legioenen, in totaal zo'n 115.000 man. Veel van deze legioenen had hij overgenomen van Julius Caesar. Om deze legioenen te kunnen betalen liet Marcus Antonius munten slaan door meereizende muntmeesters. De munten die hiervoor gebruikt werden worden 'legioendenarii' genoemd en zien er allemaal hetzelfde uit. Op elke munt staat voor welk legioen deze bedoeld was. Deze denarius was bedoeld voor het tweede legioen (LEG II). Naar alle waarschijnlijkheid was het zilver door zijn geliefde Cleopatra beschikbaar gesteld. Uiteindelijk verloor Marcus Antonius de slag van Octavianus waarna hij en Cleopatra naar Egypte vluchtten en daar zelfmoord pleegden. Hierna werd Octavianus alleenheerser van het Romeinse rijk en de eerste keizer (Augustus).

Op de voorzijde van deze mooie munt is een galei (quinquereme) met roeiers naar rechts afgebeeld. De roeispanen en de hoofden van de roeiers zijn goed zichtbaar!

Het omschrift op de voorzijde (bovenaan) luidt ANTAVG, dit betekent Antonius Augurus. De betekenis van de letters onderaan de voorzijde is als volgt. Tresviri of Triumviri Rei Publicae Constituendae Consulari Potestate (drie mannen met consulair gezag voor het inrichten van de staat), afgekort als III VIR.R.P.C, was de officiële wettelijke benaming voor het tweede triumviraat van Octavianus, Antonius en Lepidus in 43 v.Chr. Op de achterzijde zijn twee standaarden te zien met daartussen een legioenadelaar en het opschrift LEG II.

Wat nog aardig is om te vermelden is dat deze legioendenarii een laag zilvergehalte hadden. Daarom loonde het niet de moeite om deze munten op te potten of opnieuw te munten. Deze denarii zijn dus heel lang in circulatie gebleven. Veel gevonden exemplaren van dit type zijn daarom 'tot op het bot' versleten.

De legioendenarii worden fanatiek verzameld, sommige legioenen uit de serie zijn zeer zeldzaam en worden daarom, helaas, ook regelmatig vervalst. Deze denarius, LEG II, komt veel voor. Dat weten we onder andere omdat bij tellingen van grote muntvondsten de munten met LEG II meer voorkwamen dan de meeste andere legioenen. Onderstaand nog een mooi grafisch overzicht van muntvondsten, waaruit je eenvoudig kan afleiden welke legioendenarii meer en minder zeldzaam zijn.

Tot slot nog een prachtig reliëf van een groot Romeins oorlogschip of quinquereme, klaar voor de strijd bij Actium. Dit reliëf is afkomstig van Praeneste, nu Palestrina, een stadje ten Zuidoosten van Rome.

 

Het 5e legioen van Marcus Antonius

Marcus Antonius kon tijdens de slag bij Actium beschikken over 23 legioenen, in totaal zo'n 115.000 man. Veel van deze legioenen had hij overgenomen van Julius Caesar. Om deze legioenen te kunnen betalen liet Marcus Antonius munten slaan door meereizende muntmeesters. De munten die hiervoor gebruikt werden worden 'legioendenarii' genoemd en zien er allemaal hetzelfde uit. Op elke munt staat voor welk legioen deze bedoeld was. Deze denarius was bedoeld voor het vijfde legioen (LEG V). 

Op de voorzijde van deze munt is een galei (quinquereme) met roeiers naar rechts afgebeeld. Het omschrift op de voorzijde (bovenaan) luidt ANTAVG, dit betekent Antonius Augurus. De betekenis van de letters onderaan de voorzijde is als volgt. Tresviri of Triumviri Rei Publicae Constituendae Consulari Potestate (drie mannen met consulair gezag voor het inrichten van de staat), afgekort als III VIR.R.P.C, was de officiële wettelijke benaming voor het tweede triumviraat van Octavianus, Antonius en Lepidus in 43 v.Chr. Op de achterzijde zijn twee standaarden te zien met daartussen een legioenadelaar en het opschrift LEG V.

Legio V Alaudae werd in 52 v.Chr. opgericht door Julius Caesar in Gallië. De leden van dit legioen waren Galliërs, dus geen Romeinse staatsburgers. De bijnaam Alaudae (leeuweriken) kregen ze omdat hun helm de vorm had van de pluim van een leeuwerik. Voor het legioen deze bijnaam kreeg heette het vermoedelijk Legio V Gallica. Symbool van dit legioen was de olifant. Tot 49 v.Chr. vocht het legioen in de Gallische Oorlog, daarna werden ze verplaatst naar Hispania.Tussen 41 en 31 v.Chr. stonden ze onder het bevel van Marcus Antonius en vochten ze aan zijn zijde in de Slag bij Actium. Na diens nederlaag werden ze in 30 v.Chr. opgenomen in de rangen van Augustus.

Het gereedschap van de priester

Deze denarius heb ik vooral aangeschaft vanwege de mooie weergave van de attributen van de priester (augur) op de keerzijde van deze munt.
De attributen zijn van links naar rechts:

• simpulum: dit is een soort van 'soeplepel' waarmee, bijvoorbeeld, de wijn in een patera (offerschaal) werd geschept;
• aspergillum: deze 'kwast' werd gebruikt om heilig water mee te sprenkelen;
• kan: hierin werd vloeistof (water, wijn e.d.) bewaard dat tijdens de offerceremonie werd gebruikt;
• lituus: dit is een staf die werd gedragen door de priester, de augur. 

De augures vormden één van de priestercolleges van het oude Rome. Zij hielden zich vooral bezig met voortekenen. Voorafgaand aan bijvoorbeeld een veldslag namen de augures de voortekenen waar om te zien of het verstandig was de strijd aan te gaan of nog even te wachten. Dit deden ze onder andere door het waarnemen van de vlucht van vogels.

In feite vertelt deze munt dat keizer Vespasianus de volledige controle heeft op militair, politiek en goddelijk niveau. Dit valt af te lezen aan de legende op de voor- en achterzijde van de munt. Hij is imperator (IMP), volkstribuun (TRI POT) en augur (AVGVR).

Een standbeeld voor Octavianus

Een fraai muntje met op de voorzijde het hoofd van Octavianus als Apollo. 

Het monument dat op de keerzijde wordt afgebeeld, is een standbeeld van Octavianus op een zuil, versierd met de boegen (rostra) van buitgemaakte of vernietigde vijandelijke schepen. Het monument werd op het Forum Romanum opgericht ter herdenking van de zeeoverwinning op Marcus Antonius, die in de burgeroorlog verslagen werd. Door dit monument lijkt de overwinning in de burgeroorlog op een overwinning op een buitenlandse vijand.