Een versleten Julius Caesar

Het is geen plaatje, maar ik ben er wel trots op, een denarius met een portret van wellicht de beroemdste Romein van alle tijden: Julius Caesar.

Op deze munt verklaart Caesar zichzelf tot 'dictator voor het leven'. De letters DICT PERPETVO op de voorzijde van mijn munt zijn deels weggesleten. Brutus en zijn bondgenoten hadden ongetwijfeld veel moeite met een afbeelding van Caesar op een munt. In feite verklaarde hij zichzelf tot koning. Er wordt wel gezegd dat deze munt (en vergelijkbare types) hebben geleid tot de dood van Caesar.

Exemplaren van dit type werden vaak onnauwkeurig geslagen. Dit is een aanwijzing dat er onder grote druk is gewerkt om de munten te slaan.

Op de achterzijde staat overigens een afbeelding van Venus met in haar ene hand een Victoria en in de andere een scepter. Naast haar voet staat een schild.

Augustus en Apollo

Deze denarius van Augustus werd geslagen tussen 13 en 15 v. Chr. Op deze munt herdenkt Augustus zijn overwinning op Marcus Antonius bij Actium en toont hij zijn band met Julius Caesar. De munt werd geslagen nadat Augustus voor de tiende keer de titel imperator kreeg. Hij herinnert de mensen aan de lange duur van zijn regering en verbindt zichzelf met twee goden: zijn adoptievader Julius Caesar en Apollo. Augustus gebruikt deze munt om zijn overwinning, maar ook om de huidige vrede in Rome te benadrukken. 

Op de munt staat Apollo Citharoedus afgebeeld, Apollo met een lier en plectrum en de tekst IMP X ACT. IMP X staat voor Augustus die tien jaar keizer is. ACT verwijst naar de slag bij Actium, waar Augustus Marcus Antonius en Cleopatra versloeg in een zeeslag. Apollo's verschijning op deze munt is belangrijk vanwege zijn rol bij de slag. In de Aeneis van Vergilius is een scène waarin Aeneas een schild krijgt met alle belangrijke scènes sinds de stichting van Rome tot aan het hoogtepunt met de slag bij Actium. Het verhaalt over de nederlaag van Marcus Antonius waarbij zijn leger vlucht wanneer Apollo zijn boog spant. Ook in andere verhalen heeft Apollo een cruciale rol in Actium, meestal met een boog. Daarom lijkt de afbeelding van Apollo met een lier op deze munt een beetje merkwaardig. Maar dat is het niet….
 

Rond 16 v.Chr. begon Apollo op munten te verschijnen als Citharoedus. Apollo Citharoedus met lier is vreedzaam in tegenstelling tot de oorlogszuchtige Apollo met boog. Augustus wilde niet alleen verwijzen naar Actium, maar vooral ook naar de vrede die daarop volgde. Daarom staat Citharoedus op de keerzijde.

Op de voorzijde van deze munt zien we het blote hoofd van Augustus en de inscriptie DIVI F, wat betekent "Augustus, zoon van een god". De god waarnaar wordt verwezen is de vergoddelijkte Julius Caesar. Augustus was immers de geadopteerde zoon van Julius Caesar. Julius Caesar was populair onder het Romeinse volk, dus het was een goede politieke zet van hem om hen er via zijn munten aan te herinneren dat hij familie was.

Geef de keizer wat des keizers is

Dit type denarius is heel bekend, niet omdat het een zeldzaam type is (want dat is het zeker niet), maar omdat dit type een 'tribute (belasting) penny' wordt genoemd.

Dit heeft weer alles te maken met de strikvraag die aan Jezus wordt gesteld in Marcus 12:13-17:

13 Ze stuurden enkele farizeeën en herodianen naar Jezus toe om hem een ongeoorloofde uitspraak te ontlokken. 14 Toen ze bij hem gekomen waren, zeiden ze tegen hem: ‘Meester, we weten dat u oprecht bent en dat u zich aan niemand iets gelegen laat liggen. U kijkt niemand naar de ogen, maar geeft in alle oprechtheid onderricht over de weg van God. Is het toegestaan belasting te betalen aan de keizer of niet? Moeten we betalen of niet?’ 15 Maar omdat hij hun huichelarij doorzag, antwoordde hij: ‘Waarom stelt u me op de proef? Laat me eens een geldstuk zien.’ 16 Ze gaven hem een munt en hij vroeg hun: ‘Van wie is dit een afbeelding en van wie is het opschrift?’ ‘Van de keizer,’ antwoordden ze. 17 Toen zei Jezus tegen hen: ‘Geef wat van de keizer is aan de keizer, en geef aan God wat God toebehoort.’ En ze waren met stomheid geslagen'.

Mogelijk was dit type de 'munt' waar in de bijbel over gesproken wordt, aangezien Tiberius toen keizer was. Dit hoeft overigens niet het geval te zijn geweest omdat er ook nog veel munten circuleerden van zijn stiefvader Augustus en provinciale (zilveren) munten. Op de voorzijde van deze denarius is het gelauwerde hoofd van Tiberius afgebeeld. Livia (de moeder van Tiberius) is op de keerzijde afgebeeld, zittend op een stoel met in haar linkerhand een takje en in haar rechterhand een scepter.

Overigens zijn de munten van keizer Tiberius nogal saai omdat in bijna twee decennia slechts een handvol types is gebruikt. In de denarii zit weinig variatie. De bronzen munten van Tiberius zijn meer gevarieerd waar het gaat om types, maar helaas zijn het vaak geen fraaie exemplaren. De munten van Tiberius beginnen bij ongeveer 100 euro voor een versleten exemplaar en prijzen stijgen snel naarmate de munt fraaier wordt.

Over keizer Tiberius
Tiberius volgt keizer Augustus op. Hij leeft echter in de schaduw van zijn stiefvader. Hij is ongelukkig door een gedwongen huwelijk met Julia (de dochter van Augustus) die hij helemaal niet kan uitstaan. Hij is reeds 55 wanneer hij aan de macht komt. Tiberius kreeg te maken met senatoren die hoogverraad plegen. Hij vertrouwt niet veel mensen. Tiberius vertrouwt echter wel Seianus, de prefect (bevelhebber) van de Praetoriaanse Garde. De praetores waren elitesoldaten die instonden voor de veiligheid van de keizer. Op enig moment trekt Tiberius zich terug op het eilandje Caprae (Capri) om vandaar het rijk te regeren. Seianus blijft in Rome en krijgt van Tiberius steeds meer bevoegdheden. Seianus is echter enkel op macht berust en is een echte tiran. De bedoelingen van Seianus worden Tiberius duidelijk. Daarom laat hij Seianus executeren. Tiberius sterft enkele jaren later.

Caligula met zijn vader

Hier ben ik heel blij mee. Een denarius van de keizer Caligula met zijn vader Germanicus op de achterzijde. Dit is een belangrijke aanvulling op mijn verzameling. Ik wil graag de '12 caesars' in zilver compleet hebben. Caligula in zilver is moeilijk te vinden en als er eentje op de markt komt moet je snel zijn en diep in de portemonnee tasten. Dit is daarom mijn duurste muntje tot nu toe.

Claudius en Agrippina

 

Ik ben heel blij met deze monumentale munt.

Op de voorzijde van deze fraaie denarius staat keizer Claudius afgebeeld. Op de achterzijde staat het portret van zijn vierde vrouw, en tevens zijn nicht Agrippina de Jongere. Het opschrift AGRIPPINAE AVGVSTAE geeft haar eretitel weer. Agrippina draagt op deze afbeelding een diadeem van korenaren. Het slaan van deze munt was een belangrijke stap in de politieke promotie van Agrippina. Door haar op de munt te zetten, legitimeerde Claudius haar invloed en benadrukte hij haar rol als de nieuwe keizerin. Het was ook een manier om haar zoon Nero, die de geadopteerde zoon van Claudius was, als de toekomstige keizer te positioneren. Agrippina was de eerste keizerin die tijdens haar leven op Romeinse munten verscheen met de titel Augusta. Het portret van Agrippina met de korenaren is een krachtige symbolische verwijzing naar Ceres, de godin van de landbouw. Dit vergelijkt haar met een godin en benadrukt haar rol in de welvaart van het Romeinse rijk en de continuïteit en vruchtbaarheid van de keizerlijke dynastie.

Hieronder een tekening van de achterzijde van deze munt, waarop je goed kan zien hoe fraai het portretje van Agrippina is.

Overigens is Agrippina een unieke vrouw in de Romeinse geschiedenis. Zij was de zus van keizer Caligula, de vrouw van keizer Claudius, en de moeder van keizer Nero. En dan was zij ook nog de dochter van de beroemde en immens populaire generaal Germanicus. Tragisch genoeg wordt ook zij slachtoffer van het wrede bewind van Nero, en wordt zij een paar jaar later op bevel van de keizer vermoord.

Jupiter beschermt Nero

Een gedetailleerde denarius van de beroemde keizer Nero. Op de voorzijde van deze denarius is het hoofd van Nero met lauwerkrans afgebeeld. Op de achterzijde staat de Romeinse God Jupiter. Wat deze munt bijzonder maakt is dat hij waarschijnlijk geslagen is ter ere van Jupiter omdat Nero geloofde dat deze god (IVPPITER) hem had beschermd (CVSTOS) tegen een aanslag op zijn leven (in 64 - 65 n.Chr.)

Over de munten
Ik heb een zwak voor de munten van deze keizer. Ze worden algemeen beschouwd als een artistiek hoogtepunt uit de Romeinse tijd en zijn een uitstekend voorbeeld van de klassieke Romeinse kunst. Nero heeft een grote verscheidenheid aan munten laten slaan in brons, messing, zilver en goud. De verzamelaar zal snel ontdekken dat de denarii van Nero beter betaalbaar zijn dan die van zijn directe voorgangers (Claudius en Caligula). Dat komt naar alle waarschijnlijkheid omdat Nero heeft gesleuteld aan het zilvergehalte van de denarius, zodat hij zijn soldaten kon betalen met een ‘goedkopere’ munt. Het duurde niet lang of slimme kooplui kregen dit door. De zilveren munten van voorgangers werden opgepot en omgesmolten waardoor er een tekort aan denarii dreigde te ontstaan. Hierdoor werd Nero gedwongen om miljoenen nieuwe munten uit te geven. De sestertiën, dupondii en assen van Nero .

Over de keizer
Nero werd keizer na het overlijden van Claudius. Claudius werd vermoedelijk door de moeder van Nero (Agrippina) vermoord. Gedurende de eerste vijf jaar van Nero's bewind was sprake van een goed en mild beleid, mede onder invloed van zijn opvoeder Seneca en de praefectus praetorio Burrus.De keizer wijdde zich met overgave aan muziek, dicht-, schilder- en bouwkunst. De mogelijke troonpretendent Britannicus (zoon van Claudius) en zijn moeder Agrippina werden door Nero omgebracht.

Het optreden van Nero als wagenmenner en citerzanger, eerst in besloten kring, daarna in het openbaar in Napels en Rome,maakte hem niet populair bij de Romeinen. Zijn buitensporige gedrag en ijdelheid vergrootten zijn impopulariteit. De catastrofale brand van Rome, die leidde tot de eerste systematische christenvervolging en gevolgd werd door een wederopbouw en de aanleg van de kolossale Domus Aurea, deed nog verder afbreuk aan de naam van de keizer. Er werd zelfs gezegd dat hij de brandstichter was. Nero overleefde een aanslag en liet alle potentiële vijanden oppakken en ombrengen, waaronder ook zijn oud-leraar Seneca.Toen de praetorianen zich aan de zijde van Galba schaarden en de senaat Nero tot staatsvijand verklaarde, vluchtte hij naar een villa buiten de stad, waar hij zelfmoord pleegde. De Julisch-Claudische dynastie was ten einde gekomen.

Galba als redder des vaderlands

Het waren roerige tijden in 68. De wrede keizer Nero was nog aan de macht. De bevolking was hem echter meer dan zat. In maart 68 begon de senator en gouverneur Vindex een opstand tegen de keizer. Hij moest het met de dood bekopen, maar had wel steun gevraagd aan gouverneur Galba. Wat Vindex niet lukte, lukte Galba wel. In januari 69 kwam Galba aan in Rome en werd direct uitgeroepen tot keizer. De Rijnlegioenen accepteerden Galba echter niet als keizer en riepen hun commandant Vitellius uit tot keizer en marcheerden op naar Rome. Toen maakte de eerlijke en zuinige Galba de fatale fout de Praetoriaanse Garde niet de beloofde bonus (donativum) toe te kennen voor bewezen diensten. De Garde werd door Galba's afgewezen rechterhand, Otho, omgekocht en Galba werd door zijn eigen lijfwacht vermoord. Otho werd nu de nieuwe keizer.

Munten van Galba zijn niet moeilijk te vinden, hoewel ze zeldzamer zijn dan die van Nero door de korte periode dat Galba aan de macht was. Een redelijke kwaliteit denarius kost een paar honderd euro. Bronzen munten zijn er genoeg, prijzen kunnen oplopen tot duizenden euro’s voor mooi bewaard gebleven exemplaren.

Op deze denarius is op de voorzijde een bloothoofdse keizer Galba afgebeeld. Op de keerzijde staat een eikenkrans met de het opschrift SPQR/OB/CS. Galba laat zich op deze keerzijde als redder des vaderlands (van de brute heerschappij van Nero) huldigen. Aan hem is de kroon van de burgerij (gesymboliseerd door de eikenkrans) verleend door de senaat. SPQR is de afkorting van het Latijnse Senatus Populusque Romanus, "De Senaat en het Volk van Rome".

En nog een ingezoomde foto van het portret met indrukwekkende neus.

Otho, keizer voor drie maanden

Otho was een Romeins keizer van 15 januari tot 17 april van het jaar 69.
Niet zo lang dus!

In de jaren 50 was Otho bevriend met Nero en pochte over de bijzondere charmes van zijn vrouw Poppaea. Dit leidde er echter toe dat Nero zijn vrouw als maîtresse nam, en later als zijn tweede vrouw. Ik heb een aardig muntje (een tetradrachme uit Alexandria) van Poppaea in mijn verzameling.

Otho kwam aan de macht door een coup te plegen tegen zijn voorganger, Galba. Hij kocht voor grote geldbedragen de Praetoriaanse garde om. Galba werd door zijn eigen lijfwacht vermoord. Het werd een bloedbad waarbij talloze mensen, zowel aanhangers van Galba als onschuldige burgers, vermoord werden. Te midden van alle verwarring en angst voor de oprukkende legers, had de Senaat weinig andere keus dan Otho uit te roepen tot nieuwe keizer.

Otho hield het slecht drie maanden uit voordat zijn (onervaren) legers in de pan werden gehakt door de troepen van Vitellius. Ongeveer 40.000 soldaten sneuvelden. Dit gebeurde op 14 april 69. Deze slag staat bekend als de eerste slag bij Bedriacum. Toen Otho de omvang van de nederlaag zag, was hij zo aangeslagen dat hij besloot zich het leven te benemen om verder bloedvergieten te voorkomen. Op 17 april 69 pleegde hij zelfmoord.
Op deze denarius is goed te zien dat Otho een pruik droeg. Ik heb het muntje in deze staat gekocht. De munt was gebroken en weer netjes gerepareerd. Daardoor heb ik deze denarius voor een fractie van de prijs kunnen kopen. Denarii van Otho zijn redelijk zeldzaam en dus duur !

Toch was ik uw keizer !

Een mooi portret van een keizer die maar kort heeft gereageerd. Een mooie aanvulling op mijn collectie. Met deze denarius heb ik 10 van de "12 caesars" in zilver verzameld. Ik mis nog Otho en (natuurlijk) Caligula. Deze laatste is in zilver nauwelijks te vinden, laat staan te betalen.....

Denarii van Vitellius zijn, ondanks de korte periode dat hij heeft geregeerd, goed verkrijgbaar, maar voor de betere exemplaren zal je wel wat dieper in de buidel moeten tasten.

Over Vitellius
Deze keizer heeft een slechte pers. Hij stond bekend als een wrede keizer, maar ook een enorme veelvraat. Het verhaal gaat dat hij wel vier banketten per dag kon bijwonen. Dit lukte door het gebruik van klysma’s, maar ook door tussen de maaltijden door over te geven. Voor elk banket zou hij zichzelf weer in een ander huis hebben laten uitnodigen. Zo zijn er veel meer verhalen over zijn gulzigheid, bijvoorbeeld dat hij bij de ceremonie van het offeren aan de goden zelf van het vlees zou hebben gegeten. Zoals veel van dergelijke roddels over Romeinse keizers is het ook hier maar zeer de vraag of dit verhaal op waarheid berust. Schrijvers uit de oudheid hadden er soms belang bij om keizers in een kwaad daglicht te stellen. Dat hij wreed was, staat overigens wel vast. Hij heeft veel mensen om het leven laten brengen, waaronder oude schuldeisers.

Ook deze keizer komt beroerd aan zijn einde. Op 22 december 69 werd de 54-jarige Vitellius naar de Gemonische Trappen gebracht, een gebruikelijke executieplaats. Zoals gebruikelijk werd hij gedood door middel van wurging, waarna hij van de trappen geworpen werd om uiteindelijk in de Tiber gesmeten te worden. Zijn laatste woorden waren, naar men zegt: “Toch was ik uw keizer.” Hij heeft dan acht maanden geregeerd.

Nog een aardig feitje is dat Vitellius de eerste keizer was die niet de naam Caesar voerde. Deze titel is dus ook niet op deze munt terug te vinden. Naar alle waarschijnlijkheid wilde hij hiermee afstand nemen van de Julisch-Claudische familie, Nero werd immers gehaat door de Romeinse elite. In plaats van Caesar liet hij Germanicus in zijn naam opnemen (zie ook de legende van deze munt met de letters GERM). Een voor de hand liggende keuze omdat de troepen uit Germania hem aan de macht hadden geholpen.

Geld stinkt niet

Een denarius van keizer Vespasianus. En zo hoort een keizer er uit te zien....!
Op de voorzijde is zijn gelauwerde hoofd afgebeeld en op de achterzijde van deze munt zit hij op een stoel, met scepter en palmtak.

Over deze keizer gaat het volgende aardige verhaal. Toen Vespasianus keizer werd, was de schatkist vrijwel leeg (met dank aan de spilzieke Nero). Als zoon van een belastingpachter toonde de keizer zich zeer creatief in het verzinnen van nieuwe heffingen. Hij hief belastingen op alles waar een mens maar belastingen op kon heffen: op een zeker moment hief hij zelfs belasting op urine. Niet dat je hoefde te betalen als je een plasje wilde doen, maar wel als je de kruiken vol urine, die op elke straathoek te vinden waren, kwam legen. Dat deden de wol- en leerbewerkers, want urine is een heel geschikte natuurlijke reiniger voor wol en leer. Dit ging zijn zoon Titus te ver. Suetonius vertelt hoe vader en zoon oneingheid hadden over de belastingen:

Toen Titus hem bekritiseerde omdat hij zelfs een belasting had bedacht op urine, hield hij een munt uit de eerste betalingsopbrengst onder de neus van zijn zoon en vroeg hem of de geur hem tegenstond. Toen Titus "Nee" zei, antwoordde hij: "En toch komt het van urine (Atqui e lotio est)!" (Suetonius, De Vita Caesarum, Divus Vespasianus, 23).

Een antwoord dat later verworden is tot de uitdrukking: pecunia non olet, oftewel geld stinkt niet.

Het geld van de belastingen werd onder andere gebruikt voor de bouw van het magnifieke Colosseum dat onder zijn zoon Titus gereed kwam.

Joodse gevangene

Een redelijk zeldzame en historisch interessante denarius.

Deze munt is geslagen kort na de dood van keizer Vespasianus, toen zijn zoon Titus het stokje overnam. De afbeelding met de gevangene verwijst hoogstwaarschijnlijk naar de overwinning van Vespasianus en Titus in Judea.

Er is overigens ook een andere mogelijkheid, namelijk dat de munt verwijst naar de activiteiten in het noorden van Groot-Brittannië van de beroemde gouverneur Gnaeus Julius Agricola. Agricola was een beroemde Romeinse generaal die verantwoordelijk was voor een groot deel van de Romeinse veroveringen in Britannia (bron: Sear).

De gevangene zit geknield en vastgebonden, met op de achtergrond een trofee, bestaande uit verschillende onderdelen van een wapenuitrusting.

De jonge prins Domitianus

Eén van mijn mooiere denarii, met de jonge prins Domitianus (PRINCEPS IVVENTVTIS) in een hoofdrol. Zoon van keizer Vespasianus en broer van Titus. Zijn bakkebaarden zijn op deze denarius goed te zien, hetgeen best bijzonder is omdat die vaak zijn weggesleten. Op de achterzijde een aardige voorstelling met de godin Salus. Deze godin van de welvaart en het lichamelijk welzijn wordt afgebeeld als een jong meisje, leunend tegen een kolom. Zij geeft een slang te drinken uit een schaal (patera) die zij in haar hand houdt.

Over Domitianus
Domitianus was de jongste zoon van keizer Vespasianus, en een broer van Titus. Hij werd in Rome geboren in het jaar 51. Domitianus had geen werkelijke macht tot zijn oudere broer stierf. Na de dood van Titus werd hij keizer, en, hoewel door zijn vader en broer buiten de staatszaken gehouden was, toonde hij zich tot veler verrassing een bekwaam bestuurder. Hij was niet erg populair bij de senaat. Na enkele samenzweringen overleefd te hebben, werd hij in 96 toch vermoord.