De stier van Augustus

Gordianus III

Dit was niet de bedoeling. Deze keizer valt niet binnen een van mijn verzamelgebieden, maar dit prachtige stuk kon ik niet laten schieten. 

Binnen de Romeins-provinciale numismatiek nemen de emissies uit het Oosten een belangrijke plek in. Een mooi voorbeeld hiervan is deze zilveren (billon) tetradrachme uit Antiochië (in Syrië), geslagen onder keizer Gordianus III.

Op de voorzijde de jonge keizer Gordianus III, het hoofd naar links, getooid met een stralenkrans en gekleed in een harnas (cuirassed bust). Het Griekse randschrift vermeldt de naam en titel van de keizer. Op de keerzijde een frontaal afgebeelde adelaar met gespreide vleugels, de kop naar links gedraaid. De adelaar houdt een krans in de snavel. In de afsnede onderaan bevindt zich de aanduiding SC (Senatus Consulto).

Deze tetradrachmen dienden vooral voor de troepenfinanciering in de oostelijke provincies. Met een diameter van bijna 27 mm is dit een lekkere grote munt.

Met een zilvergehalte van circa 30% tot 40% valt dit type munt onder billon, een legering van koper met een laag gehalte zilver. In de 3e eeuw n.Chr. kampten de Romeinen met een hollende inflatie, waardoor het zilvergehalte in zowel de keizerlijke als provinciale muntslag sterk achteruitging. Het zilveren uiterlijk werd bij deze tetradrachmen vaak behouden door het oppervlak chemisch te verrijken (chemical blanching), maar de kern bestaat grotendeels uit koper.

Myriandros

Dit is een zilveren tetradrachme uit het Koninkrijk Macedonië, geslagen onder het bewind van Alexander III (de Grote). De munt is geproduceerd tussen 325 en 323 v.Chr. in de muntplaats Myriandros (gelegen in het oude Cilicië, het huidige Turkije). Er zijn onderzoekers die de munt niet aan Myriandros, maar aan het nabijgelegen Issos toeschrijven. Het catalogusnummer van deze tetradrachme is Price 3223. Omdat de munt is geslagen tijdens het leven van Alexander, waarschijnlijk rond zijn overlijden, wordt dit een lifetime issue genoemd. 

Enkele munten van dit type zijn overigens ook teruggevonden in de beroemde Demanhur-hoard (ontdekt in Egypte in 1905). Dit is een van de belangrijkste archeologische vondsten voor het dateren van het geld van Alexander de Grote. Omdat er in de hele muntschat geen enkele munt zat die aantoonbaar na 323/322 v.Chr. is geslagen, zijn historici het erover eens dat de schat vrijwel direct rond de dood van Alexander moet zijn begraven.

De voorzijde is het naar rechts gewende hoofd van Herakles, herkenbaar aan de leeuwenhuid (de Nemeïsche leeuw). De achterzijde is een gedetailleerde weergave van de Griekse oppergod Zeus Aëtophoros, zittend op een troon naar links. In zijn uitgestrekte rechterhand houdt hij een adelaar en in zijn linkerhand een scepter. Rechts in het veld bevindt zich het verticale Griekse randschrift ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ(Alexandrou). Aan de linkerzijde en onder de troon zijn specifieke muntmeestermonogrammen (waaronder het MI-monogram) aangebracht ter verificatie van deze muntslag.

Dit exemplaar uit Myriandros laat heel mooi de spreiding zien van de Macedonische muntproductie over de veroverde gebieden in het oosten.

Myriandros en Issos kregen een prominente plek in de wereldgeschiedenis. In 333 v.Chr. sloeg Alexander de Grote met zijn Macedonische leger zijn kamp op bij Myriandros. Hij wilde hier de Perzische koning Darius III opwachten. Terwijl Alexander bij Myriandros aan de kust wachtte, maakte het gigantische leger van Darius III een omtrekkende beweging via een andere bergpas, achter Alexanders rug om. Darius bezette de stad Issos, waardoor Alexander plotseling was afgesneden van zijn bevoorrading. Alexander moest snel omkeren en leverde uiteindelijk bij de rivier de Pinarus een legendarische slag, de slag bij Issus (Issos) waarbij hij Darius vernietigend versloeg.

Het nieuwe uiltje van Athene

Rond 165 v.Chr. stak Athene haar beroemde zilveren uilenmunt in een nieuw jasje. Hoewel het vertrouwde motief van Athena en haar uil behouden bleef, was er een duidelijke verandering van stijl. Van de klassieke stijl, waar ik ook een muntje van heb, naar deze nieuwe Hellenistische stijl. 

Athena is op deze tetradrachme te zien met de rijk gedecoreerde helm van het beroemde standbeeld Athena Parthenos, gemaakt voor het Parthenon. Op de voorzijde van de helm staan vier paarden op een rij afgebeeld, net boven het vizier, en aan de zijkant een gevleugeld paard (Pegasus). 

Op de keerzijde de uil, maar niet meer op een eenvoudige lijntje, maar op een liggende oliekruik (amfoor). Dit is natuurlijk een verwijzing naar de bloeiende handel in olijfolie. Het kleine figuurtje rechts is de godin Artemis Phosphoros (de brenger van het licht) staande naar voren, met een fakkel in beide handen.

Omdat deze nieuwe munten een groter formaat hadden (deze munt is 29 mm) konden de stempelsnijders de ruimte mooi benutten voor een oliekruik, maar ook voor namen van magistraten, muntsymbolen en de omringende olijfkrans. 

Dankzij de herovering van de internationale handelshaven Delos (166 v.Chr.) beleefde Athene een economische opleving en werden deze munten op grote schaal geslagen. Ze groeiden uit tot een belangrijk handelsmiddel in de hele Middellandse Zee. Na de inname van Athene door de Romeinse generaal Sulla in 86 v.Chr. nam de productie sterk af, waarna de iconische reeks rond 40 v.Chr. definitief tot een einde kwam.

Antiochus IV

Heel blij met deze munt!
Deze zilveren tetradrachme van de Syrische koning Antiochus IV Epiphanes is gewild onder verzamelaars van antieke munten. Dat komt omdat het een flinke munt is (deze munt is 17 gram en heeft een diameter van 30 mm), maar vooral door het verhaal van deze koning.

Antiochus IV Epiphanes (175–164 v.Chr.) van het Seleucidische Rijk (met Syrië als kern van dit rijk) is een van de meest beruchte en boeiende koningen uit de hellenistische geschiedenis. Hij staat bekend om zijn bijna-verovering van Egypte én om zijn wrede rol in de Bijbelse geschiedenis.

Antiochus IV was met zijn leger Egypte binnengevallen en stond op het punt om de hoofdstad Alexandrië te veroveren. Egypte vroeg de Romeinse Republiek om hulp. Rome stuurde een gezant, Popillius Laenas. Hij overhandigde de koning een bevel van de senaat waarin stond dat hij Egypte onmiddellijk moest verlaten.

Antiochus probeerde tijd te rekken en zei dat hij het eerst met zijn adviseurs wilde spreken. Popillius Laenas aarzelde geen moment: hij nam zijn houten wandelstok en trok daarmee een cirkel in het woestijnzand rondom de voeten van de koning en zei: "Voordat je deze cirkel verlaat, geef je me een antwoord voor de Romeinse Senaat."

Antiochus koos eieren voor zijn geld en trok zijn troepen terug uit Egypte.

Verder is deze koning vooral bekend vanwege zijn conflicten met de Joodse bevolking van Judea, de bezetting van Jeruzalem en gebeurtenissen daarna die uiteindelijk tot de Makkabese opstand leidden. Hoewel zijn naam niet wordt genoemd in de bijbel, worden zijn wreedheden en schrikbewind uitgebreid beschreven.

Op de achterkant van de munt zit Zeus op een troon, naar links. In zijn rechterhand houdt hij een kleine gevleugelde figuur: Nike, de Griekse godin van de overwinning. In zijn andere hand houdt hij een lange scepter. Links van Zeus staat een palmtak, eveneens een klassiek symbool van overwinning. 

De tekst op de achterkant is (van rechts naar links):
ΒΑΣΙΛΕΩΣ
ANTIOXOY
ΘΕΟΥ
ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ

Als volgt vertaald: “Van koning Antiochos, de goddelijke Epiphanes, de brenger van de overwinning."

Hiermee presenteert hij zichzelf dus niet alleen als koning, maar als een goddelijke koning die overwinning brengt. Antiochos IV was een van de eerste Seleucidische koningen met een goddelijke titel op zijn munten.

Omdat er een palmtak is afgebeeld op de achterzijde van deze munt weten we dat deze munt in het antieke Ake is geslagen, tegenwoordig Akko (Acre) in Israël. 

Dit was een belangrijke havenstad aan de oostelijke Middellandse Zee. De munt werd dus niet in Athene of Antiochië geproduceerd, maar in een munthuis in de Levant. Onder Antiochos IV produceerde Ake aanzienlijke hoeveelheden zilveren tetradrachmen. Onderzoek naar de muntproductie laat zien dat deze munten vooral in de Levant en Syrië circuleerden.

Een tekening van deze tetradrachme.

Neapolis

En weer een Griekse munt, met een bijzonder figuur op de achterzijde. Een mooi voorbeeld van de prachtige en verfijnde stijl die de Griekse munten zo kenmerken.

Dit is een zilveren didrachme (ook wel nomos genoemd), geslagen in Neapolis, het hedendaagse Napels, rond 300 – 275 v. Chr. Een didrachme heeft de waarde van twee drachmen.

Op de voorzijde zien we het sierlijke profiel van de nimf Parthenope. Haar haar is opgestoken en bijeengehouden door een diademenband (taenia). Verder draagt ze een parelketting en oorbellen met hanger. Achter haar nek bevindt zich een astragalos en aan de voorzijde een monogram. Een astragalos is overigens het sprongbeen of de bikkel van een dier (meestal een schaap of geit). In de oudheid werden bikkels intensief gebruikt voor kansspelen, behendigheidsspelen en waarzeggerij.

De nimf Parthenope speelt een centrale rol in de mythe over de stichting van de stad Neapolis. Volgens de overlevering spoelde deze sirene aan op de kust nadat ze zichzelf in zee had geworpen, waarmee ze haar naam gaf aan de Griekse nederzetting.

Het motief op de achterzijde is fascinerend: een stier met een menselijk gezicht die naar rechts loopt, terwijl de gevleugelde godin van de overwinning, Nike, boven hem zweeft om hem met een lauwerkrans te kronen.

Deze hybride figuur stelt de riviergod Achelous voor. De combinatie van de kransdragende Nike en de machtige riviergod symboliseert de overvloed en vruchtbaarheid van de regio, en de welvaart van de stadstaat Neapolis. 

Onder de stier bevindt zich de Griekse letter Νu, en onderin de afsnede staat bij dit type het opschrift ΝΕΟΠΟΛΙΤΩΝ ("van de Neapolitanen"). Helaas is dit opschrift op deze munt niet zichtbaar.

Miletos

Dit is een heel klein Grieks muntje, meestal aangeduid als een diobool, afkomstig uit Miletos in Ionië (het huidige Turkije). De doorsnede van dit iconische muntje is maar 9 mm en het gewicht is 1,17 gram. Toch ben ik hier blij mee. Het muntje is een uitzonderlijk scherp exemplaar en de gestippelde manen van de leeuw staan er heel mooi op. 

De voorzijde toont een brullende leeuw die naar links kijkt. De leeuw was het symbool van Miletos en werd geassocieerd met Apollo.
De achterzijde vertoont een mooie vierkant incuse (ingeslagen stempel) met daarin een stervormig/bloemachtig motief (rozet).

Miletos was in de oudheid een rijke handelsmacht met kolonies rond de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Waar grotere staters werden gebruikt voor internationale handel, dienden deze kleine diobolen (1/12 staters) voor de dagelijkse lokale economie op de markt.

Een grappig feitje.

In het oude Griekenland was het heel gebruikelijk om kleine muntjes, zoals deze diobolen, in de mond te bewaren. Dit had praktische redenen: Griekse kleding had meestal geen zakken, het werkte goed tegen zakkenrollers en je raakte je muntje niet zomaar kwijt, al was het risico op per ongeluk inslikken natuurlijk wel aanwezig.