Antiochus IV

Heel blij met deze munt!
Deze zilveren tetradrachme van de Syrische koning Antiochus IV Epiphanes is gewild onder verzamelaars van antieke munten. Dat komt omdat het een flinke munt is (deze munt is 17 gram en heeft een diameter van 30 mm), maar vooral door het verhaal van deze koning.

Antiochus IV Epiphanes (175–164 v.Chr.) van het Seleucidische Rijk (met Syrië als kern van dit rijk) is een van de meest beruchte en boeiende koningen uit de hellenistische geschiedenis. Hij staat bekend om zijn bijna-verovering van Egypte én om zijn wrede rol in de Bijbelse geschiedenis.

Antiochus IV was met zijn leger Egypte binnengevallen en stond op het punt om de hoofdstad Alexandrië te veroveren. Egypte vroeg de Romeinse Republiek om hulp. Rome stuurde een gezant, Popillius Laenas. Hij overhandigde de koning een bevel van de senaat waarin stond dat hij Egypte onmiddellijk moest verlaten.

Antiochus probeerde tijd te rekken en zei dat hij het eerst met zijn adviseurs wilde spreken. Popillius Laenas aarzelde geen moment: hij nam zijn houten wandelstok en trok daarmee een cirkel in het woestijnzand rondom de voeten van de koning en zei: "Voordat je deze cirkel verlaat, geef je me een antwoord voor de Romeinse Senaat."

Antiochus koos eieren voor zijn geld en trok zijn troepen terug uit Egypte.

Verder is deze koning vooral bekend vanwege zijn conflicten met de Joodse bevolking van Judea, de bezetting van Jeruzalem en gebeurtenissen daarna die uiteindelijk tot de Makkabese opstand leidden. Hoewel zijn naam niet wordt genoemd in de bijbel, worden zijn wreedheden en schrikbewind uitgebreid beschreven.

Op de achterkant van de munt zit Zeus op een troon, naar links. In zijn rechterhand houdt hij een kleine gevleugelde figuur: Nike, de Griekse godin van de overwinning. In zijn andere hand houdt hij een lange scepter. Links van Zeus staat een palmtak, eveneens een klassiek symbool van overwinning. 

De tekst op de achterkant is (van rechts naar links):
ΒΑΣΙΛΕΩΣ
ANTIOXOY
ΘΕΟΥ
ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ

Als volgt vertaald: “Van koning Antiochos, de goddelijke Epiphanes, de brenger van de overwinning."

Hiermee presenteert hij zichzelf dus niet alleen als koning, maar als een goddelijke koning die overwinning brengt. Antiochos IV was een van de eerste Seleucidische koningen met een goddelijke titel op zijn munten.

Omdat er een palmtak is afgebeeld op de achterzijde van deze munt weten we dat deze munt in het antieke Ake is geslagen, tegenwoordig Akko (Acre) in Israël. 

Dit was een belangrijke havenstad aan de oostelijke Middellandse Zee. De munt werd dus niet in Athene of Antiochië geproduceerd, maar in een munthuis in de Levant. Onder Antiochos IV produceerde Ake aanzienlijke hoeveelheden zilveren tetradrachmen. Onderzoek naar de muntproductie laat zien dat deze munten vooral in de Levant en Syrië circuleerden.

Neapolis

En weer een Griekse munt, met een bijzonder figuur op de achterzijde. Een mooi voorbeeld van de prachtige en verfijnde stijl die de Griekse munten zo kenmerken.

Dit is een zilveren didrachme (ook wel nomos genoemd), geslagen in Neapolis, het hedendaagse Napels, rond 300 – 275 v. Chr. Een didrachme heeft de waarde van twee drachmen.

Op de voorzijde zien we het sierlijke profiel van de nimf Parthenope. Haar haar is opgestoken en bijeengehouden door een diademenband (taenia). Verder draagt ze een parelketting en oorbellen met hanger. Achter haar nek bevindt zich een astragalos en aan de voorzijde een monogram. Een astragalos is overigens het sprongbeen of de bikkel van een dier (meestal een schaap of geit). In de oudheid werden bikkels intensief gebruikt voor kansspelen, behendigheidsspelen en waarzeggerij.

De nimf Parthenope speelt een centrale rol in de mythe over de stichting van de stad Neapolis. Volgens de overlevering spoelde deze sirene aan op de kust nadat ze zichzelf in zee had geworpen, waarmee ze haar naam gaf aan de Griekse nederzetting.

Het motief op de achterzijde is fascinerend: een stier met een menselijk gezicht die naar rechts loopt, terwijl de gevleugelde godin van de overwinning, Nike, boven hem zweeft om hem met een lauwerkrans te kronen.

Deze hybride figuur stelt de riviergod Achelous voor. De combinatie van de kransdragende Nike en de machtige riviergod symboliseert de overvloed en vruchtbaarheid van de regio, en de welvaart van de stadstaat Neapolis. 

Onder de stier bevindt zich de Griekse letter Νu, en onderin de afsnede staat bij dit type het opschrift ΝΕΟΠΟΛΙΤΩΝ ("van de Neapolitanen"). Helaas is dit opschrift op deze munt niet zichtbaar.

Miletos

Dit is een heel klein Grieks muntje, meestal aangeduid als een diobool, afkomstig uit Miletos in Ionië (het huidige Turkije). De doorsnede van dit iconische muntje is maar 9 mm en het gewicht is 1,17 gram. Toch ben ik hier blij mee. Het muntje is een uitzonderlijk scherp exemplaar en de gestippelde manen van de leeuw staan er heel mooi op. 

De voorzijde toont een brullende leeuw die naar links kijkt. De leeuw was het symbool van Miletos en werd geassocieerd met Apollo.
De achterzijde vertoont een mooie vierkant incuse (ingeslagen stempel) met daarin een stervormig/bloemachtig motief (rozet).

Miletos was in de oudheid een rijke handelsmacht met kolonies rond de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Waar grotere staters werden gebruikt voor internationale handel, dienden deze kleine diobolen (1/12 staters) voor de dagelijkse lokale economie op de markt.

Een grappig feitje.

In het oude Griekenland was het heel gebruikelijk om kleine muntjes, zoals deze diobolen, in de mond te bewaren. Dit had praktische redenen: Griekse kleding had meestal geen zakken, het werkte goed tegen zakkenrollers en je raakte je muntje niet zomaar kwijt, al was het risico op per ongeluk inslikken natuurlijk wel aanwezig. 

Rhodos

In de 2e eeuw voor Christus was het eiland Rhodos een belangrijkste maritieme en economische grootmacht in het Middellandse Zeegebied. Om de omvangrijke internationale handel te ondersteunen, gaf de stadstaat hoogwaardige zilveren munten uit. Een van de meest karakteristieke types uit deze periode is de Plinthophorische drachme, geslagen tussen circa 190 en 84 v.Chr.

Op de voorzijde zie je een afbeelding van het hoofd van Helios, de Griekse zonnegod en beschermheilige van Rhodos. Hij is afgebeeld met een opvallende stralenkrans. Helios was voor Rhodos een symbool van macht en voorspoed, dezelfde god waaraan ook de beroemde Kolossus van Rhodos was gewijd.

Op de achterzijde zie je in het midden een opbloeiende roos. Het Oud-Griekse woord voor roos (rhodon) verwijst rechtstreeks naar de naam van het eiland Rhodos. Links naast de roos staat een schild.

De term Plinthophorisch is afgeleid van het Griekse woord plinthos (baksteen of vierkant blok). Het verwijst naar het diepliggende, vierkante stempel (incuse square) waarin het motief op de achterzijde is geplaatst.

Naast het ontwerp bevat de achterzijde specifieke inscripties.

Bovenaan staat de naam van Artemon (ΑΡΤΕΜΩΝ), de muntmagistraat. Deze functionaris was verantwoordelijk voor de kwaliteit en het zilvergehalte van de uitgifte. De letters P - O aan weerszijden van de roos zijn de eerste twee letters van het Griekse woord voor Rhodos (Ρόδος),

De Plinthophorische drachmes van Rhodos staan bekend om hun prachtige en gedetailleerde gravering en historische betekenis. Ze vormen een tastbaar bewijs van de economische bloeiperiode van Rhodos vlak vóór de groeiende dominantie van het Romeinse Rijk in deze regio.

Istros

Een heerlijke Griekse munt!

De afbeelding op deze drachme uit Istros is moeilijk te duiden. Het opvallende is dat het linker gezicht ondersteboven staat ten opzichte van het rechter gezicht. Historici zijn het nog altijd niet volledig eens over de exacte symboliek van de twee gezichten.

De meest geaccepteerde theorie is dat de gezichten de goden Apollo (als zonnegod) of de Dioscuri (Castor en Pollux) voorstellen. Het rechtopstaande gezicht staat voor de opkomende zon, het omgekeerde gezicht voor de ondergaande zon. Dit symboliseert de geografische ligging van Istros, waar de zon over de zee opkomt en weer ondergaat. 

Een andere theorie is dat de twee gezichten symbool staan voor de handelsactiviteiten van Istros stroomafwaarts en stroomopwaarts. De gezichten vertegenwoordigen in deze theorie de twee vertakkingen van de nabijgelegen rivier de Donau (Ister), die belangrijk waren voor de handel.

Op de achterzijde staat een zeearend die linksom vliegt en met zijn klauwen een dolfijn grijpt. Daarboven staat de Griekse inscriptie ΙΣΤΡΙΗ (ISTRIÊ) voor de stad Istros. De arend is Zeus, heer over leven en dood. De dolfijn staat voor de veilige doorgang van schepen en de maritieme handel. Dat de dolfijn zijn leven verliest in de klauwen van een arend, illustreert de hulpeloosheid van elk schepsel tegenover de goden.

Istros was een Griekse kolonie aan de westkust van de Zwarte Zee, in het huidige Roemenië. Deze drachmen werden voornamelijk in de 4e eeuw v.Chr. geslagen en behoren tot de meest herkenbare Griekse munttypen.

Macedonië

Dit is een fraaie zilveren tetradrachme, geslagen in de naam van Alexander de Grote, maar uitgegeven onder de Macedonische koning Antigonos II Gonatas (die regeerde van 277 tot 239 v.Chr.).

Op de voorzijde staat de legendarische Griekse held Herakles (Hercules), afgebeeld met de herkenbare leeuwenhuid van de Nemeïsche leeuw over zijn hoofd getrokken. 

Op de keerzijde vind je de de oppergod Zeus Aetophoros, zittend op een troon naar links. Hij houdt een adelaar in zijn uitgestrekte rechterhand en een lange scepter in zijn linkerhand. Aan de rechterkant staat verticaal de inscriptie ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ (Alexandrou – "van Alexander").

Waarom staat Alexander op deze munt als hij van Antigonos is?
Na de dood van Alexander de Grote (323 v.Chr.) bleef zijn zilvergeld de standaard in de hellenistische wereld. Het was de meest vertrouwde en geaccepteerde munteenheid voor internationale handel en het betalen van huursoldaten. Koningen zoals Antigonos II Gonatas bleven daarom nog decennia na Alexanders dood munten slaan met diens naam en beeltenis (postume emissies), vaak aangevuld met hun eigen specifieke muntmeestertekens.

Om te bepalen dat deze munt specifiek onder Antigonos II Gonatas is geslagen (vaak toegeschreven aan de muntplaats Pella of Amphipolis rond 275–270 v.Chr.), kijken we naar de symbolen op de achterzijde van de munt:

• Helm: links van Zeus zie je een Macedonische helm met een kam (crested helmet). Dit is een belangrijk controlesymbool dat destijds aan de muntplaats of de specifieke emissie van Antigonos werd gekoppeld.
• Monogrammen: Onder de troon en bij de poten van de troon staan letters/monogrammen (zoals de Griekse letter E, epsilon). Deze dienden als de 'handtekening' van de muntmeester die verantwoordelijk was voor het zilvergehalte en het gewicht.

Antigonos II Gonatas was een Hellenistische koning van Macedonië die ongeveer leefde van 319 tot 239 v.Chr. Zijn lange regering markeerde het herstel van de Macedonische macht na de onrust die volgde op de dood van Alexander de Grote, waardoor de zijn dynastie zich langdurig kon vestigen. 

Hieronder nog een tekening van Zeus op de achterzijde van deze munt.

 

Sabina, vrouw van Hadrianus

Dit is een zilveren munt van keizerin Sabina (ca. 83-137 n.Chr.), de vrouw van keizer Hadrianus. Ze staat bekend om haar sterke persoonlijkheid en haar invloed aan het Romeinse hof. De tekst rondom de buste luidt ‘SABINA AVGVSTA HADRIANI AVG P P’. Dit betekent ‘Sabina Augusta [vrouw van] Hadrianus Augustus, Vader des Vaderlands’. 

De achterzijde van deze denarius toont Ceres, de Romeinse godin van de landbouw, graan en vruchtbaarheid, zittend op een mand en met korenaren en een scepter in de hand.

Het kapsel van Sabina op deze munt is een van haar meest herkenbare kenmerken. Ze draagt een diadeem. Het haar is in golvende banen naar achteren gekamd, gevlochten en hoog op de kruin in een sierlijk opgestoken vlechtknot samengebracht. Munten met dit kapsel zijn relatief zeldzaam.

Dit kapsel was niet alleen een modekeuze, maar had ook een symbolische betekenis. Het verwees naar de bescheidenheid en vroomheid die van een Romeinse keizerin werden verwacht. Het was een conservatieve stijl die contrasteerde met de meer weelderige en uitbundige kapsels van eerdere keizerinnen.