Macedonië

Dit is een fraaie zilveren tetradrachme, geslagen in de naam van Alexander de Grote, maar uitgegeven onder de Macedonische koning Antigonos II Gonatas (die regeerde van 277 tot 239 v.Chr.).

Op de voorzijde staat de legendarische Griekse held Herakles (Hercules), afgebeeld met de herkenbare leeuwenhuid van de Nemeïsche leeuw over zijn hoofd getrokken. 

Op de keerzijde vind je de de oppergod Zeus Aetophoros, zittend op een troon naar links. Hij houdt een adelaar in zijn uitgestrekte rechterhand en een lange scepter in zijn linkerhand. Aan de rechterkant staat verticaal de inscriptie ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ (Alexandrou – "van Alexander").

Waarom staat Alexander op deze munt als hij van Antigonos is?
Na de dood van Alexander de Grote (323 v.Chr.) bleef zijn zilvergeld de standaard in de hellenistische wereld. Het was de meest vertrouwde en geaccepteerde munteenheid voor internationale handel en het betalen van huursoldaten. Koningen zoals Antigonos II Gonatas bleven daarom nog decennia na Alexanders dood munten slaan met diens naam en beeltenis (postume emissies), vaak aangevuld met hun eigen specifieke muntmeestertekens.

Om te bepalen dat deze munt specifiek onder Antigonos II Gonatas is geslagen (vaak toegeschreven aan de muntplaats Pella of Amphipolis rond 275–270 v.Chr.), kijken we naar de symbolen op de achterzijde van de munt:

• Helm: links van Zeus zie je een Macedonische helm met een kam (crested helmet). Dit is een belangrijk controlesymbool dat destijds aan de muntplaats of de specifieke emissie van Antigonos werd gekoppeld.
• Monogrammen: Onder de troon en bij de poten van de troon staan letters/monogrammen (zoals de Griekse letter E, epsilon). Deze dienden als de 'handtekening' van de muntmeester die verantwoordelijk was voor het zilvergehalte en het gewicht.

Antigonos II Gonatas was een Hellenistische koning van Macedonië die ongeveer leefde van 319 tot 239 v.Chr. Zijn lange regering markeerde het herstel van de Macedonische macht na de onrust die volgde op de dood van Alexander de Grote, waardoor de zijn dynastie zich langdurig kon vestigen. 

Hieronder nog een tekening van Zeus op de achterzijde van deze munt.

 

Uiltje van Athene

Mijn allereerste Griekse munt en gelijk een van de meest iconische munten uit de geschiedenis: de Attische Tetradrachme, ook wel bekend als het "Uiltje van Athene". Deze zilveren munt was gedurende enkele eeuwen de belangrijkste handelsmunt van de antieke wereld.

Dit specifieke type (met de meer gestileerde, "klassieke" kenmerken) dateert uit de periode tussen 454 en 404 v.Chr., het gouden tijdperk van Perikles.

De waarde was vier Drachmen (Tetradrachme). In die tijd was dit een aanzienlijk bedrag, ongeveer gelijk aan het weekloon van een geschoolde ambachtsman of een soldaat.

De afbeelding toont de godin Athena, de beschermheilige van de stad Athene.Ze draagt een Attische helm met een kam, versierd met drie olijfbladeren en een bloemmotief. Haar glimlach en het amandelvormige oog zijn kenmerkend voor de overgang van de archaïsche naar de klassieke kunststijl.

De achterzijde is waar de munt zijn beroemde bijnaam aan ontleent. De steenuil (Athene noctua) staat symbool voor wijsheid en was het vaste attribuut van Athena. Linksboven zie je een olijftakje (symbool voor de export van Athene) en een kleine maansikkel. De exacte betekenis van de maan is onzeker, maar men vermoedt dat het verwijst naar de overwinning bij Marathon, die plaatsvond tijdens afnemende maan. Aan de rechterkant zie je de letters ΑΘΕ (ATHE). Dit is een afkorting voor ΑΘΗΝΑΙΩΝ (Athenaion), wat betekent: "van de Atheners".

Door de hoge zuiverheid van het zilver (bijna 100%) en het constante gewicht (ca. 17 gram) werd de munt overal geaccepteerd, van de Griekse eilanden tot aan Perzië en zelfs India. Het ontwerp van het uiltje was zo populair dat het vandaag de dag nog steeds te vinden is op de Griekse 1 euromunt.

Deze munt weegt 17,01 gram en heeft een diameter van 25 mm.

Diocletianus, grondlegger van de tetrarchie

Een fraaie follis van deze belangrijke keizer Diocletianus die lang geregeerd heeft (zeker voor de keizers uit deze woelige periode in de Romeinse geschiedenis!). De follis werd ingevoerd door deze keizer en werd uit brons geslagen en met een dunne zilverlaag afgewerkt.

Keizer Diocletianus was van eenvoudige komaf en wist zich, dankzij zijn uitstekende inzicht en organisatorische talenten, op te werken in het leger. Als zijn voorganger Numerianus komt te overleden tijdens een veldtocht wordt Diocletianus uitgeroepen tot nieuwe keizer. Nadat Diocletianus weet af te rekenen met de andere troonpretendent, Carinus, is hij alleenheerser over het Romeinse Rijk.

Als hij keizer wordt verkeert het rijk in chaos. Het gaat slecht met de economie en barbaarse volkeren vallen met grote regelmaat binnen. De keizer grijpt in door een aantal belangrijke hervormingen door te voeren. Hij vernieuwt of reorganiseert het leger, het monetaire systeem en het belastingstelsel. De belangrijkste hervorming is de verdeling van het bestuur door het benoemen van een tweede augustus (Maximianus, zie elders in dit blog) en twee opvolgers. De twee keizers en twee Caesars besturen elk een kwart van het Romeinse Rijk. Door deze verdeling kan het rijk effectiever verdedigd en bestuurd worden. Onder Diocletianus verliest Rome haar belangrijke rol als politiek centrum en regeren de vier Romeinse heersers vanuit hun eigen hoofdsteden. Het nieuwe bestuurssysteem van Diocletianus heet de tetrarchie.

Diocletianus maakt ook naam als fanatiek christenvervolger. Hij gaf de christenen de schuld van de teloorgang van het rijk. De vervolgingen zijn zo hevig geweest dat de Oosters-orthodoxe kerk deze nog steeds herdenkt.

Diocletianus doet in 305 na Chr. afstand van de troon, en eist dit ook van de tweede augustus Maximianus. Deze stap is zeer opmerkelijk omdat Diocletianus de enige Romeinse keizer is die vrijwillig afstand heeft gedaan van de troon! Hij trekt zich terug in zijn gigantische paleis in Spalatum, het hedendaagse Split, en leeft daar nog enkele jaren in politieke afzondering.

Gladiatoren

Een mooie denarius van Titus Didius, geslagen in 113 of 112 v.Chr.
Deze Republikeinse munt staat al heel lang op mijn verlanglijstje. Op de voorzijde staat Roma, terwijl de achterzijde twee gladiatoren afbeeldt. Deze munt zou een weergave kunnen zijn van de politieke belofte van Didius om gladiatorengevechten te houden, mocht hij tot curulisch aediel worden verkozen.

De gevechtsscène op de keerzijde is magnifiek in beeld gebracht: twee gladiatoren die strijd leveren, de een gewapend met een rond schild en een zwaard en zwaaiend met een zweep, de ander gewapend met een ovaal schild, een zwaard en een staf, achterovervallend, vermoedelijk na een klap. Er zijn maar een paar Romeinse munttypes waarop gladiatoren te zien zijn!

Maximianus en de tetrarchie

Een munt van keizer Maximianus, en een heel interessante! 

Dit muntje geeft de vorming van een tetrarchie weer. Kort na zijn aanstelling als keizer deelde Diocletianus de macht met Maximianus, eerst als Caesar, later als medekeizer. In 285 werd het Romeinse Rijk voor bestuurlijke doeleinden in twee gedeelten gesplitst. Maximianus kreeg de verantwoordelijkheid over het westelijk deel, terwijl het oostelijk deel onder het gezag van Diocletianus bleef.

In 293 vestigde Diocletianus de tetrarchie: elk deelrijk werd bestuurlijk nog eens opgesplitst en er kwamen twee onderkeizers (caesares) bij. De vier delen werden nu bestuurd door respectievelijk een keizer, Diocletianus (Augustus Senior), een medekeizer, Maximianus (Augustus Junior), en twee Caesars: Constantius I 'Chlorus' Caesar Senior en Galerius, Caesar Junior.

In deze volgorde staan de vier tetrarchen ook afgebeeld op de munt: Diocletianus, Maximianus, Constantius Chlorus en Galerius. Ze brengen gezamenlijk een offer boven een altaar voor een kamppoort met omheining en zes torentjes. Op de achterzijde van de munt staan verder nog de letters Virtvs Militvm (moed van de soldaten) en het muntteken E. 

De zilveren munt is een argenteus, ingevoerd bij de munthervorming van Diocletianus. De munt is geslagen uit zilver van een hoog gehalte. 

Maximianus, medekeizer

Een antoninianus van keizer Marcus Aurelius Valerius Maximianus, zoals zijn volledige naam was, bijgenaamd Herculius. De keizer, gekleed in militair tenue, ontvangt van de god Jupiter een bol met daarop Victoria (godin van de overwinning).

Op de achterzijde van deze munt staat 'CONCORDIA MILITVM'. Dit betekent eendracht (concordia) van het leger (militvm). Eendracht was natuurlijk belangrijk voor een keizer, zeker in de woelige periode waarin deze keizer regeerde.

Deze keizer was van tamelijk lage afkomst. Hij wist zich via het leger op te werken.Toen zijn vriend Diocletianus keizer werd, benoemde hij Maximianus tot medekeizer. Ze verdeelden het keizerrijk: Diocletianus regeerde over het oostelijke deel en Maximianus over het westelijke deel.

Het was een roerige periode voor het Romeinse rijk. Op allerlei plaatsen vielen barbaarse stammen het rijk binnen en tegelijkertijd kwam een aantal volkeren binnen de grenzen in opstand tegen het gezag. Maximianus moest dan ook veel veldtochten houden om de opstandelingen tot rust te brengen. De vele problemen in het rijk brachten de twee keizers ertoe om beiden een onderkeizer aan te wijzen.

Zo ontstond in 293 de tetrarchie, waarbij het rijk werd bestuurd door twee keizers en twee onderkeizers (Caesars). Ze spraken af dat de keizers na twintig jaar regeren zouden aftreden en opgevolgd zouden worden door de Caesars. In 305 traden beide keizers inderdaad af om plaats te maken voor hun opvolgers. Maximianus had echter de smaak van de macht te pakken gekregen en probeerde later nog twee maal om opnieuw keizer te worden. Hij was echter niet de enige die dat wilde, zodat er een onrustige periode volgde met allerlei verschillende troonpretendenten, waaronder ook Maxentius, de zoon van Maximianus.

Constantijn de Grote, het einde van de tetrarchie

Constantijn de Grote maakte een einde aan de tetrarchie, het systeem waarbij het Romeinse Rijk door vier keizers werd bestuurd. Zijn vader, Constantius Chlorus, was zelf één van deze keizers en bestuurde het westelijke deel van het rijk. Toen zijn vader in 306 stierf, werd Constantijn door zijn soldaten tot keizer uitgeroepen. Daarna vocht hij tegen verschillende andere keizers. In 312 versloeg hij Maxentius en in 324 versloeg hij Licinius. Vanaf dat moment was Constantijn de enige keizer van het Romeinse Rijk. Daarmee kwam de tetrarchie definitief tot een einde.

Geen Romeinse muntenverzameling is compleet zonder een muntje van een kamppoort. Deze munten tonen de toegangspoort van een Romeins castrum (legerkamp) en symboliseren de verdediging van het Romeinse rijk tegen barbaarse invallen. De munten waren vooral populair in de latere Romeinse tijd en kennen veel variatie (in deuren, aantal bakens en sterren, etc.). Mede daardoor worden ze enthousiast verzameld. De bakens of torentjes zijn bedoeld om door middel van rook of vuur aan te geven wat het volgende kamp is langs de grenslijn.