Antiochus VIII

Dit is een tetradrachme van Antiochus VIII Epiphanes, beter bekend onder zijn bijnaam Grypos. Grypos betekent zoveel als 'haakneus', ook op deze munt is zijn opvallende neus goed te zien. Deze koning probeerde uit alle macht het Seleucidische koningschap overeind te houden in een periode waarin het rijk steeds verder uiteenviel.

Antiochus VIII regeerde over het Seleucidische rijk van 125 tot 96 vóór Christus. De munt werd geslagen in Antiochië, een van de belangrijkste steden van het Griekse Oosten. Hij werd geboren rond 141 v.Chr. en was een zoon van koning Demetrios II en koningin Cleopatra Thea. Hij regeerde in een bijzonder turbulente periode. Het eens zo machtige Seleucidische rijk, dat na de dood van Alexander de Grote was ontstaan, werd steeds verder verzwakt door interne machtsstrijd en buitenlandse invloeden.

Een van de meest opmerkelijke gebeurtenissen uit zijn leven was het conflict met zijn eigen moeder, Cleopatra Thea. Volgens de geschiedschrijving probeerde zij haar zoon te vergiftigen. Antiochus wist dit te voorkomen en dwong vervolgens zijn moeder het gif zelf in te nemen. Alsof dat nog niet genoeg was, kreeg hij later te maken met een langdurige strijd tegen zijn halfbroer Cyzicenus. Deze burgeroorlog zou het Seleucidische koningshuis verder verzwakken.

Op de voorzijde van de munt zien we het mooie portret van Antiochus VIII. De koning draagt een diadeem, een belangrijk symbool van koninklijke waardigheid. Rondom het portret bevindt zich een parelachtige versiering. 

Op de keerzijde zien we Zeus, gezeten op een troon. In zijn rechterhand houdt hij Nike, de gevleugelde godin, terwijl hij in zijn linkerhand een scepter draagt. Zeus vertegenwoordigt de hoogste goddelijke macht en orde, terwijl Nike staat voor overwinning en militair succes. De voorstelling staat binnen een lauwerkrans.

De Griekse inscriptie is als volgt: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ANTIOXOY ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ
Dit betekent: Van koning Antiochos, de Illustere.
Ook zien we monogrammen op de keerzijde.

Armenia

Dit is een bijzondere zilveren tetradrachme. De munt is geslagen onder de regering van Tigranes II de Grote, koning van Armenië, die regeerde van 95 tot 55 v.Chr. en wordt beschouwd als een van de machtigste Armeense vorsten uit de oudheid. Deze koning was tot zijn veertigste gijzelaar geweest aan het hof van een Parthische koning.

Tigranes II breidde het Armeense koninkrijk aanzienlijk uit en maakte van Armenië een belangrijke politieke en militaire macht in het Midden-Oosten. Tijdens zijn bewind bereikte het Armeense rijk zijn grootste omvang. Zijn machtscentrum lag onder andere in Tigranocerta, een stad die hij zelf liet bouwen en die een belangrijke rol speelde in zijn koninkrijk.

De voorzijde toont de buste van koning Tigranes II. Hij draagt een karakteristieke tiara, met vijf scherpe punten en versierd met een ster tussen twee adelaars. Onder de tiara komen stoffen of lederen flappen vandaan die de oren, de nek en een deel van de wangen van de koning beschermen en bedekken. De tiara is met een diadeem (zijden band) vastgebonden. Deze koningskroon is een heel herkenbaar kenmerk van de muntslag onder Tigranes II.

Op de keerzijde zit de godin Tyche van Antiochië op een rots met een lauriertak in haar hand. Op haar hoofd draagt ze een muurkroon. Dit is een kroon gevormd als stadsmuur. Zij draagt deze kroon omdat ze beschermgodin is van de stadsmuren en de stad behoedt voor rampen. De riviergod Orontes onder haar voeten wordt afgebeeld als een zwemmende man, die uit het water opduikt om de afhankelijkheid en de bloei van de stad dankzij de rivier Orontes te symboliseren. Verder zijn een monogram op de rots en een monogram in het rechterveld zichtbaar. De volledige voorstelling wordt omsloten door een krans.

Het Griekse opschrift luidt: ΒΑΣΙΛΕΩΣ / ΤΙΓΡΑΝΟΥ, wat vertaald kan worden als 'Van koning Tigranes'.

Metapontum

Op de voorzijde van deze zilveren stater zien we het fraaie hoofd van Demeter, de Griekse godin van de landbouw en de graanoogst, getooid met een krans van korenaren. Ze draagt een ketting en een oorring. Op de keerzijde staat een korenaar centraal. Links van de korenaar is een altaar met een vlam afgebeeld, terwijl rechts de Griekse letters ‘META’ verwijzen naar Metapontum, de stad waar de munt werd geslagen. Wat verder opvalt zijn de letters ΔΕΧ bij de nek van de godin en de letters ΛΥ bij de keerzijde (retrograde). De betekenis van deze letters vraagt nader onderzoek.

De keuze voor de korenaar is geen toeval. Metapontum, gelegen in het vruchtbare gebied van Zuid-Italië, stond in de oudheid bekend om zijn graanproductie. De korenaar werd dan ook een belangrijk symbool op het muntgeld van de stad.

Wat deze munt zo mooi maakt is dat de Griekse muntsnijders in Metapontum de lange haarlokken van Demeter bewust over de stempelrand heen laten vallen. Dit geeft deze godin een hele bijzondere en dynamische uitstraling. Prachtig!

De stier van Augustus

Een fraaie denarius van Augustus op een flink muntplaatje met de stier inclusief staart helemaal in beeld.

Tussen 15 en 13 v.Chr. liet keizer Augustus in Lugdunum (het huidige Lyon) een serie denarii en aurei slaan waarop een aanvallende stier, de zogenaamde Thurium-stier, is afgebeeld. De stier was een geliefd symbool van Julius Caesar, de adoptiefvader van Augustus. Door dit symbool ook te gebruiken, benadrukte Augustus zijn status als rechtmatig erfgenaam.

De stier werd in de Romeinse cultuur geassocieerd met Venus, de godin van wie de voorouders (gens) van Julius Caesar zeiden af te stammen. De stier stond symbool voor mannelijkheid, kracht en militair succes. Dit sloot direct aan bij het embleem van legioenen die door Julius Caesar waren opgericht, zoals het Legio III Gallica.

Het opschrift IMP X op de munten verwijst naar de tiende keer dat Augustus tot imperator werd uitgeroepen, volgend op de succesvolle onderwerping van Pannonië en het gebied tot aan de Donau.

Het combineren van het stiersymbool van Julius Caesar met zijn eigen militaire successen was een slimme strategie van Augustus om zich te verzekeren van de steun van zijn soldaten en het Romeinse volk.

Gordianus III

Dit was niet de bedoeling. Deze keizer valt niet binnen een van mijn verzamelgebieden, maar dit prachtige stuk kon ik niet laten schieten. 

Binnen de Romeins-provinciale numismatiek nemen de emissies uit het Oosten een belangrijke plek in. Een mooi voorbeeld hiervan is deze zilveren (billon) tetradrachme uit Antiochië (in Syrië), geslagen onder keizer Gordianus III.

Op de voorzijde de jonge keizer Gordianus III, het hoofd naar links, getooid met een stralenkrans en gekleed in een harnas (cuirassed bust). Het Griekse randschrift vermeldt de naam en titel van de keizer. Op de keerzijde een frontaal afgebeelde adelaar met gespreide vleugels, de kop naar links gedraaid. De adelaar houdt een krans in de snavel. In de afsnede onderaan bevindt zich de aanduiding SC (Senatus Consulto).

Deze tetradrachmen dienden vooral voor de troepenfinanciering in de oostelijke provincies. Met een diameter van bijna 27 mm is dit een lekkere grote munt.

Met een zilvergehalte van circa 30% tot 40% valt dit type munt onder billon, een legering van koper met een laag gehalte zilver. In de 3e eeuw n.Chr. kampten de Romeinen met een hollende inflatie, waardoor het zilvergehalte in zowel de keizerlijke als provinciale muntslag sterk achteruitging. Het zilveren uiterlijk werd bij deze tetradrachmen vaak behouden door het oppervlak chemisch te verrijken (chemical blanching), maar de kern bestaat grotendeels uit koper.

Myriandros

Dit is een zilveren tetradrachme uit het Koninkrijk Macedonië, geslagen onder het bewind van Alexander III (de Grote). De munt is geproduceerd tussen 325 en 323 v.Chr. in de muntplaats Myriandros (gelegen in het oude Cilicië, het huidige Turkije). Er zijn onderzoekers die de munt niet aan Myriandros, maar aan het nabijgelegen Issos toeschrijven. Het catalogusnummer van deze tetradrachme is Price 3223. Omdat de munt is geslagen tijdens het leven van Alexander, waarschijnlijk rond zijn overlijden, wordt dit een lifetime issue genoemd. 

Enkele munten van dit type zijn overigens ook teruggevonden in de beroemde Demanhur-hoard (ontdekt in Egypte in 1905). Dit is een van de belangrijkste archeologische vondsten voor het dateren van het geld van Alexander de Grote. Omdat er in de hele muntschat geen enkele munt zat die aantoonbaar na 323/322 v.Chr. is geslagen, zijn historici het erover eens dat de schat vrijwel direct rond de dood van Alexander moet zijn begraven.

De voorzijde is het naar rechts gewende hoofd van Herakles, herkenbaar aan de leeuwenhuid (de Nemeïsche leeuw). De achterzijde is een gedetailleerde weergave van de Griekse oppergod Zeus Aëtophoros, zittend op een troon naar links. In zijn uitgestrekte rechterhand houdt hij een adelaar en in zijn linkerhand een scepter. Rechts in het veld bevindt zich het verticale Griekse randschrift ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ(Alexandrou). Aan de linkerzijde en onder de troon zijn specifieke muntmeestermonogrammen (waaronder het MI-monogram) aangebracht ter verificatie van deze muntslag.

Dit exemplaar uit Myriandros laat heel mooi de spreiding zien van de Macedonische muntproductie over de veroverde gebieden in het oosten.

Myriandros en Issos kregen een prominente plek in de wereldgeschiedenis. In 333 v.Chr. sloeg Alexander de Grote met zijn Macedonische leger zijn kamp op bij Myriandros. Hij wilde hier de Perzische koning Darius III opwachten. Terwijl Alexander bij Myriandros aan de kust wachtte, maakte het gigantische leger van Darius III een omtrekkende beweging via een andere bergpas, achter Alexanders rug om. Darius bezette de stad Issos, waardoor Alexander plotseling was afgesneden van zijn bevoorrading. Alexander moest snel omkeren en leverde uiteindelijk bij de rivier de Pinarus een legendarische slag, de slag bij Issus (Issos) waarbij hij Darius vernietigend versloeg.

Het nieuwe uiltje van Athene

Rond 165 v.Chr. stak Athene haar beroemde zilveren uilenmunt in een nieuw jasje. Hoewel het vertrouwde motief van Athena en haar uil behouden bleef, was er een duidelijke verandering van stijl. Van de klassieke stijl, waar ik ook een muntje van heb, naar deze nieuwe Hellenistische stijl. 

Athena is op deze tetradrachme te zien met de rijk gedecoreerde helm van het beroemde standbeeld Athena Parthenos, gemaakt voor het Parthenon. Op de voorzijde van de helm staan vier paarden op een rij afgebeeld, net boven het vizier, en aan de zijkant een gevleugeld paard (Pegasus). 

Op de keerzijde de uil, maar niet meer op een eenvoudige lijntje, maar op een liggende oliekruik (amfoor). Dit is natuurlijk een verwijzing naar de bloeiende handel in olijfolie. Het kleine figuurtje rechts is de godin Artemis Phosphoros (de brenger van het licht) staande naar voren, met een fakkel in beide handen.

Omdat deze nieuwe munten een groter formaat hadden (deze munt is 29 mm) konden de stempelsnijders de ruimte mooi benutten voor een oliekruik, maar ook voor namen van magistraten, muntsymbolen en de omringende olijfkrans. 

Dankzij de herovering van de internationale handelshaven Delos (166 v.Chr.) beleefde Athene een economische opleving en werden deze munten op grote schaal geslagen. Ze groeiden uit tot een belangrijk handelsmiddel in de hele Middellandse Zee. Na de inname van Athene door de Romeinse generaal Sulla in 86 v.Chr. nam de productie sterk af, waarna de iconische reeks rond 40 v.Chr. definitief tot een einde kwam.

Antiochus IV

Heel blij met deze munt!
Deze zilveren tetradrachme van de Syrische koning Antiochus IV Epiphanes is gewild onder verzamelaars van antieke munten. Dat komt omdat het een flinke munt is (deze munt is 17 gram en heeft een diameter van 30 mm), maar vooral door het verhaal van deze koning.

Antiochus IV Epiphanes (175–164 v.Chr.) van het Seleucidische Rijk (met Syrië als kern van dit rijk) is een van de meest beruchte en boeiende koningen uit de hellenistische geschiedenis. Hij staat bekend om zijn bijna-verovering van Egypte én om zijn wrede rol in de Bijbelse geschiedenis.

Antiochus IV was met zijn leger Egypte binnengevallen en stond op het punt om de hoofdstad Alexandrië te veroveren. Egypte vroeg de Romeinse Republiek om hulp. Rome stuurde een gezant, Popillius Laenas. Hij overhandigde de koning een bevel van de senaat waarin stond dat hij Egypte onmiddellijk moest verlaten.

Antiochus probeerde tijd te rekken en zei dat hij het eerst met zijn adviseurs wilde spreken. Popillius Laenas aarzelde geen moment: hij nam zijn houten wandelstok en trok daarmee een cirkel in het woestijnzand rondom de voeten van de koning en zei: "Voordat je deze cirkel verlaat, geef je me een antwoord voor de Romeinse Senaat."

Antiochus koos eieren voor zijn geld en trok zijn troepen terug uit Egypte.

Verder is deze koning vooral bekend vanwege zijn conflicten met de Joodse bevolking van Judea, de bezetting van Jeruzalem en gebeurtenissen daarna die uiteindelijk tot de Makkabese opstand leidden. Hoewel zijn naam niet wordt genoemd in de bijbel, worden zijn wreedheden en schrikbewind uitgebreid beschreven.

Op de achterkant van de munt zit Zeus op een troon, naar links. In zijn rechterhand houdt hij een kleine gevleugelde figuur: Nike, de Griekse godin van de overwinning. In zijn andere hand houdt hij een lange scepter. Links van Zeus staat een palmtak, eveneens een klassiek symbool van overwinning. 

De tekst op de achterkant is (van rechts naar links):
ΒΑΣΙΛΕΩΣ
ANTIOXOY
ΘΕΟΥ
ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ
ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ

Als volgt vertaald: “Van koning Antiochos, de goddelijke Epiphanes, de brenger van de overwinning."

Hiermee presenteert hij zichzelf dus niet alleen als koning, maar als een goddelijke koning die overwinning brengt. Antiochos IV was een van de eerste Seleucidische koningen met een goddelijke titel op zijn munten.

Omdat er een palmtak is afgebeeld op de achterzijde van deze munt weten we dat deze munt in het antieke Ake is geslagen, tegenwoordig Akko (Acre) in Israël. 

Dit was een belangrijke havenstad aan de oostelijke Middellandse Zee. De munt werd dus niet in Athene of Antiochië geproduceerd, maar in een munthuis in de Levant. Onder Antiochos IV produceerde Ake aanzienlijke hoeveelheden zilveren tetradrachmen. Onderzoek naar de muntproductie laat zien dat deze munten vooral in de Levant en Syrië circuleerden.

Een tekening van deze tetradrachme.

Neapolis

En weer een Griekse munt, met een bijzonder figuur op de achterzijde. Een mooi voorbeeld van de prachtige en verfijnde stijl die de Griekse munten zo kenmerken.

Dit is een zilveren didrachme (ook wel nomos genoemd), geslagen in Neapolis, het hedendaagse Napels, rond 300 – 275 v. Chr. Een didrachme heeft de waarde van twee drachmen.

Op de voorzijde zien we het sierlijke profiel van de nimf Parthenope. Haar haar is opgestoken en bijeengehouden door een diademenband (taenia). Verder draagt ze een parelketting en oorbellen met hanger. Achter haar nek bevindt zich een astragalos en aan de voorzijde een monogram. Een astragalos is overigens het sprongbeen of de bikkel van een dier (meestal een schaap of geit). In de oudheid werden bikkels intensief gebruikt voor kansspelen, behendigheidsspelen en waarzeggerij.

De nimf Parthenope speelt een centrale rol in de mythe over de stichting van de stad Neapolis. Volgens de overlevering spoelde deze sirene aan op de kust nadat ze zichzelf in zee had geworpen, waarmee ze haar naam gaf aan de Griekse nederzetting.

Het motief op de achterzijde is fascinerend: een stier met een menselijk gezicht die naar rechts loopt, terwijl de gevleugelde godin van de overwinning, Nike, boven hem zweeft om hem met een lauwerkrans te kronen.

Deze hybride figuur stelt de riviergod Achelous voor. De combinatie van de kransdragende Nike en de machtige riviergod symboliseert de overvloed en vruchtbaarheid van de regio, en de welvaart van de stadstaat Neapolis. 

Onder de stier bevindt zich de Griekse letter Νu, en onderin de afsnede staat bij dit type het opschrift ΝΕΟΠΟΛΙΤΩΝ ("van de Neapolitanen"). Helaas is dit opschrift op deze munt niet zichtbaar.

Miletos

Dit is een heel klein Grieks muntje, meestal aangeduid als een diobool, afkomstig uit Miletos in Ionië (het huidige Turkije). De doorsnede van dit iconische muntje is maar 9 mm en het gewicht is 1,17 gram. Toch ben ik hier blij mee. Het muntje is een uitzonderlijk scherp exemplaar en de gestippelde manen van de leeuw staan er heel mooi op. 

De voorzijde toont een brullende leeuw die naar links kijkt. De leeuw was het symbool van Miletos en werd geassocieerd met Apollo.
De achterzijde vertoont een mooie vierkant incuse (ingeslagen stempel) met daarin een stervormig/bloemachtig motief (rozet).

Miletos was in de oudheid een rijke handelsmacht met kolonies rond de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Waar grotere staters werden gebruikt voor internationale handel, dienden deze kleine diobolen (1/12 staters) voor de dagelijkse lokale economie op de markt.

Een grappig feitje.

In het oude Griekenland was het heel gebruikelijk om kleine muntjes, zoals deze diobolen, in de mond te bewaren. Dit had praktische redenen: Griekse kleding had meestal geen zakken, het werkte goed tegen zakkenrollers en je raakte je muntje niet zomaar kwijt, al was het risico op per ongeluk inslikken natuurlijk wel aanwezig. 

Rhodos

In de 2e eeuw voor Christus was het eiland Rhodos een belangrijkste maritieme en economische grootmacht in het Middellandse Zeegebied. Om de omvangrijke internationale handel te ondersteunen, gaf de stadstaat hoogwaardige zilveren munten uit. Een van de meest karakteristieke types uit deze periode is de Plinthophorische drachme, geslagen tussen circa 190 en 84 v.Chr.

Op de voorzijde zie je een afbeelding van het hoofd van Helios, de Griekse zonnegod en beschermheilige van Rhodos. Hij is afgebeeld met een opvallende stralenkrans. Helios was voor Rhodos een symbool van macht en voorspoed, dezelfde god waaraan ook de beroemde Kolossus van Rhodos was gewijd.

Op de achterzijde zie je in het midden een opbloeiende roos. Het Oud-Griekse woord voor roos (rhodon) verwijst rechtstreeks naar de naam van het eiland Rhodos. Links naast de roos staat een schild.

De term Plinthophorisch is afgeleid van het Griekse woord plinthos (baksteen of vierkant blok). Het verwijst naar het diepliggende, vierkante stempel (incuse square) waarin het motief op de achterzijde is geplaatst.

Naast het ontwerp bevat de achterzijde specifieke inscripties.

Bovenaan staat de naam van Artemon (ΑΡΤΕΜΩΝ), de muntmagistraat. Deze functionaris was verantwoordelijk voor de kwaliteit en het zilvergehalte van de uitgifte. De letters P - O aan weerszijden van de roos zijn de eerste twee letters van het Griekse woord voor Rhodos (Ρόδος),

De Plinthophorische drachmes van Rhodos staan bekend om hun prachtige en gedetailleerde gravering en historische betekenis. Ze vormen een tastbaar bewijs van de economische bloeiperiode van Rhodos vlak vóór de groeiende dominantie van het Romeinse Rijk in deze regio.

Istros

Een heerlijke Griekse munt!

De afbeelding op deze drachme uit Istros is moeilijk te duiden. Het opvallende is dat het linker gezicht ondersteboven staat ten opzichte van het rechter gezicht. Historici zijn het nog altijd niet volledig eens over de exacte symboliek van de twee gezichten.

De meest geaccepteerde theorie is dat de gezichten de goden Apollo (als zonnegod) of de Dioscuri (Castor en Pollux) voorstellen. Het rechtopstaande gezicht staat voor de opkomende zon, het omgekeerde gezicht voor de ondergaande zon. Dit symboliseert de geografische ligging van Istros, waar de zon over de zee opkomt en weer ondergaat. 

Een andere theorie is dat de twee gezichten symbool staan voor de handelsactiviteiten van Istros stroomafwaarts en stroomopwaarts. De gezichten vertegenwoordigen in deze theorie de twee vertakkingen van de nabijgelegen rivier de Donau (Ister), die belangrijk waren voor de handel.

Op de achterzijde staat een zeearend die linksom vliegt en met zijn klauwen een dolfijn grijpt. Daarboven staat de Griekse inscriptie ΙΣΤΡΙΗ (ISTRIÊ) voor de stad Istros. De arend is Zeus, heer over leven en dood. De dolfijn staat voor de veilige doorgang van schepen en de maritieme handel. Dat de dolfijn zijn leven verliest in de klauwen van een arend, illustreert de hulpeloosheid van elk schepsel tegenover de goden.

Istros was een Griekse kolonie aan de westkust van de Zwarte Zee, in het huidige Roemenië. Deze drachmen werden voornamelijk in de 4e eeuw v.Chr. geslagen en behoren tot de meest herkenbare Griekse munttypen.

Macedonië

Dit is een fraaie zilveren tetradrachme, geslagen in de naam van Alexander de Grote, maar uitgegeven onder de Macedonische koning Antigonos II Gonatas (die regeerde van 277 tot 239 v.Chr.). Het catalogusnummer van deze tetradrachme is Price 624 (Muller 225).

Op de voorzijde staat de legendarische Griekse held Herakles (Hercules), afgebeeld met de herkenbare leeuwenhuid van de Nemeïsche leeuw over zijn hoofd getrokken. 

Op de keerzijde vind je de de oppergod Zeus Aetophoros, zittend op een troon naar links. Hij houdt een adelaar in zijn uitgestrekte rechterhand en een lange scepter in zijn linkerhand. Aan de rechterkant staat verticaal de inscriptie ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ (Alexandrou – "van Alexander").

Waarom staat Alexander op deze munt als hij van Antigonos is?
Na de dood van Alexander de Grote (323 v.Chr.) bleef zijn zilvergeld de standaard in de hellenistische wereld. Het was de meest vertrouwde en geaccepteerde munteenheid voor internationale handel en het betalen van huursoldaten. Koningen zoals Antigonos II Gonatas bleven daarom nog decennia na Alexanders dood munten slaan met diens naam en beeltenis (postume emissies), vaak aangevuld met hun eigen specifieke muntmeestertekens.

Om te bepalen dat deze munt specifiek onder Antigonos II Gonatas is geslagen (vaak toegeschreven aan de muntplaats Pella of Amphipolis rond 275–270 v.Chr.), kijken we naar de symbolen op de achterzijde van de munt:

• Helm: links van Zeus zie je een Macedonische helm met een kam (crested helmet). Dit is een belangrijk controlesymbool dat destijds aan de muntplaats of de specifieke emissie van Antigonos werd gekoppeld.
• Monogrammen: Onder de troon en bij de poten van de troon staan letters/monogrammen (zoals de Griekse letter E, epsilon). Deze dienden als de 'handtekening' van de muntmeester die verantwoordelijk was voor het zilvergehalte en het gewicht.

Antigonos II Gonatas was een Hellenistische koning van Macedonië die ongeveer leefde van 319 tot 239 v.Chr. Zijn lange regering markeerde het herstel van de Macedonische macht na de onrust die volgde op de dood van Alexander de Grote, waardoor de zijn dynastie zich langdurig kon vestigen. 

Hieronder nog een tekening van Zeus op de achterzijde van deze munt.

 

Uiltje van Athene

Mijn allereerste Griekse munt en gelijk een van de meest iconische munten uit de geschiedenis: de Attische Tetradrachme, ook wel bekend als het "Uiltje van Athene". Deze zilveren munt was gedurende enkele eeuwen de belangrijkste handelsmunt van de antieke wereld.

Dit specifieke type (met de meer gestileerde, "klassieke" kenmerken) dateert uit de periode tussen 454 en 404 v.Chr., het gouden tijdperk van Perikles.

De waarde was vier Drachmen (Tetradrachme). In die tijd was dit een aanzienlijk bedrag, ongeveer gelijk aan het weekloon van een geschoolde ambachtsman of een soldaat.

De afbeelding toont de godin Athena, de beschermheilige van de stad Athene.Ze draagt een Attische helm met een kam, versierd met drie olijfbladeren en een bloemmotief. Haar glimlach en het amandelvormige oog zijn kenmerkend voor de overgang van de archaïsche naar de klassieke kunststijl.

De achterzijde is waar de munt zijn beroemde bijnaam aan ontleent. De steenuil (Athene noctua) staat symbool voor wijsheid en was het vaste attribuut van Athena. Linksboven zie je een olijftakje (symbool voor de export van Athene) en een kleine maansikkel. De exacte betekenis van de maan is onzeker, maar men vermoedt dat het verwijst naar de overwinning bij Marathon, die plaatsvond tijdens afnemende maan. Aan de rechterkant zie je de letters ΑΘΕ (ATHE). Dit is een afkorting voor ΑΘΗΝΑΙΩΝ (Athenaion), wat betekent: "van de Atheners".

Door de hoge zuiverheid van het zilver (bijna 100%) en het constante gewicht (ca. 17 gram) werd de munt overal geaccepteerd, van de Griekse eilanden tot aan Perzië en zelfs India. Het ontwerp van het uiltje was zo populair dat het vandaag de dag nog steeds te vinden is op de Griekse 1 euromunt.

Deze munt weegt 17,01 gram en heeft een diameter van 25 mm.

Diocletianus, grondlegger van de tetrarchie

Een fraaie follis van deze belangrijke keizer Diocletianus die lang geregeerd heeft (zeker voor de keizers uit deze woelige periode in de Romeinse geschiedenis!). De follis werd ingevoerd door deze keizer en werd uit brons geslagen en met een dunne zilverlaag afgewerkt.

Keizer Diocletianus was van eenvoudige komaf en wist zich, dankzij zijn uitstekende inzicht en organisatorische talenten, op te werken in het leger. Als zijn voorganger Numerianus komt te overleden tijdens een veldtocht wordt Diocletianus uitgeroepen tot nieuwe keizer. Nadat Diocletianus weet af te rekenen met de andere troonpretendent, Carinus, is hij alleenheerser over het Romeinse Rijk.

Als hij keizer wordt verkeert het rijk in chaos. Het gaat slecht met de economie en barbaarse volkeren vallen met grote regelmaat binnen. De keizer grijpt in door een aantal belangrijke hervormingen door te voeren. Hij vernieuwt of reorganiseert het leger, het monetaire systeem en het belastingstelsel. De belangrijkste hervorming is de verdeling van het bestuur door het benoemen van een tweede augustus (Maximianus, zie elders in dit blog) en twee opvolgers. De twee keizers en twee Caesars besturen elk een kwart van het Romeinse Rijk. Door deze verdeling kan het rijk effectiever verdedigd en bestuurd worden. Onder Diocletianus verliest Rome haar belangrijke rol als politiek centrum en regeren de vier Romeinse heersers vanuit hun eigen hoofdsteden. Het nieuwe bestuurssysteem van Diocletianus heet de tetrarchie.

Diocletianus maakt ook naam als fanatiek christenvervolger. Hij gaf de christenen de schuld van de teloorgang van het rijk. De vervolgingen zijn zo hevig geweest dat de Oosters-orthodoxe kerk deze nog steeds herdenkt.

Diocletianus doet in 305 na Chr. afstand van de troon, en eist dit ook van de tweede augustus Maximianus. Deze stap is zeer opmerkelijk omdat Diocletianus de enige Romeinse keizer is die vrijwillig afstand heeft gedaan van de troon! Hij trekt zich terug in zijn gigantische paleis in Spalatum, het hedendaagse Split, en leeft daar nog enkele jaren in politieke afzondering.

Gladiatoren

Een mooie denarius van Titus Didius, geslagen in 113 of 112 v.Chr.
Deze Republikeinse munt staat al heel lang op mijn verlanglijstje. Op de voorzijde staat Roma, terwijl de achterzijde twee gladiatoren afbeeldt. Deze munt zou een weergave kunnen zijn van de politieke belofte van Didius om gladiatorengevechten te houden, mocht hij tot curulisch aediel worden verkozen.

De gevechtsscène op de keerzijde is magnifiek in beeld gebracht: twee gladiatoren die strijd leveren, de een gewapend met een rond schild en een zwaard en zwaaiend met een zweep, de ander gewapend met een ovaal schild, een zwaard en een staf, achterovervallend, vermoedelijk na een klap. Er zijn maar een paar Romeinse munttypes waarop gladiatoren te zien zijn!

Maximianus en de tetrarchie

Een munt van keizer Maximianus, en een heel interessante! 

Dit muntje geeft de vorming van een tetrarchie weer. Kort na zijn aanstelling als keizer deelde Diocletianus de macht met Maximianus, eerst als Caesar, later als medekeizer. In 285 werd het Romeinse Rijk voor bestuurlijke doeleinden in twee gedeelten gesplitst. Maximianus kreeg de verantwoordelijkheid over het westelijk deel, terwijl het oostelijk deel onder het gezag van Diocletianus bleef.

In 293 vestigde Diocletianus de tetrarchie: elk deelrijk werd bestuurlijk nog eens opgesplitst en er kwamen twee onderkeizers (caesares) bij. De vier delen werden nu bestuurd door respectievelijk een keizer, Diocletianus (Augustus Senior), een medekeizer, Maximianus (Augustus Junior), en twee Caesars: Constantius I 'Chlorus' Caesar Senior en Galerius, Caesar Junior.

In deze volgorde staan de vier tetrarchen ook afgebeeld op de munt: Diocletianus, Maximianus, Constantius Chlorus en Galerius. Ze brengen gezamenlijk een offer boven een altaar voor een kamppoort met omheining en zes torentjes. Op de achterzijde van de munt staan verder nog de letters Virtvs Militvm (moed van de soldaten) en het muntteken E. 

De zilveren munt is een argenteus, ingevoerd bij de munthervorming van Diocletianus. De munt is geslagen uit zilver van een hoog gehalte. 

Maximianus, medekeizer

Een antoninianus van keizer Marcus Aurelius Valerius Maximianus, zoals zijn volledige naam was, bijgenaamd Herculius. De keizer, gekleed in militair tenue, ontvangt van de god Jupiter een bol met daarop Victoria (godin van de overwinning).

Op de achterzijde van deze munt staat 'CONCORDIA MILITVM'. Dit betekent eendracht (concordia) van het leger (militvm). Eendracht was natuurlijk belangrijk voor een keizer, zeker in de woelige periode waarin deze keizer regeerde.

Deze keizer was van tamelijk lage afkomst. Hij wist zich via het leger op te werken.Toen zijn vriend Diocletianus keizer werd, benoemde hij Maximianus tot medekeizer. Ze verdeelden het keizerrijk: Diocletianus regeerde over het oostelijke deel en Maximianus over het westelijke deel.

Het was een roerige periode voor het Romeinse rijk. Op allerlei plaatsen vielen barbaarse stammen het rijk binnen en tegelijkertijd kwam een aantal volkeren binnen de grenzen in opstand tegen het gezag. Maximianus moest dan ook veel veldtochten houden om de opstandelingen tot rust te brengen. De vele problemen in het rijk brachten de twee keizers ertoe om beiden een onderkeizer aan te wijzen.

Zo ontstond in 293 de tetrarchie, waarbij het rijk werd bestuurd door twee keizers en twee onderkeizers (Caesars). Ze spraken af dat de keizers na twintig jaar regeren zouden aftreden en opgevolgd zouden worden door de Caesars. In 305 traden beide keizers inderdaad af om plaats te maken voor hun opvolgers. Maximianus had echter de smaak van de macht te pakken gekregen en probeerde later nog twee maal om opnieuw keizer te worden. Hij was echter niet de enige die dat wilde, zodat er een onrustige periode volgde met allerlei verschillende troonpretendenten, waaronder ook Maxentius, de zoon van Maximianus.

Constantijn de Grote, het einde van de tetrarchie

Constantijn de Grote maakte een einde aan de tetrarchie, het systeem waarbij het Romeinse Rijk door vier keizers werd bestuurd. Zijn vader, Constantius Chlorus, was zelf één van deze keizers en bestuurde het westelijke deel van het rijk. Toen zijn vader in 306 stierf, werd Constantijn door zijn soldaten tot keizer uitgeroepen. Daarna vocht hij tegen verschillende andere keizers. In 312 versloeg hij Maxentius en in 324 versloeg hij Licinius. Vanaf dat moment was Constantijn de enige keizer van het Romeinse Rijk. Daarmee kwam de tetrarchie definitief tot een einde.

Geen Romeinse muntenverzameling is compleet zonder een muntje van een kamppoort. Deze munten tonen de toegangspoort van een Romeins castrum (legerkamp) en symboliseren de verdediging van het Romeinse rijk tegen barbaarse invallen. De munten waren vooral populair in de latere Romeinse tijd en kennen veel variatie (in deuren, aantal bakens en sterren, etc.). Mede daardoor worden ze enthousiast verzameld. De bakens of torentjes zijn bedoeld om door middel van rook of vuur aan te geven wat het volgende kamp is langs de grenslijn.

Licinius de jongere

Licinius de Jongere was de zoon van Licinius, een van de keizers na de tetrarchie. Hij werd door zijn vader tot Caesar (onderkeizer) benoemd. Toen Constantijn de Grote in 324 zijn vader Licinius versloeg, werd ook deze Licinius de Jongere gevangengenomen. 

Ik heb deze follis vooral gekocht voor het prachtige plaatje op de achterzijde. Er is veel te zien. Buitengewoon hoe de muntsnijders uit die tijd er in slaagden om zulke voorstellingen te maken op deze kleine metalen plaatjes. De naakte figuur is Jupiter met in zijn rechterhand een bol met Victoria. In zijn linkerhand houdt hij een scepter vast met een adelaar als versiering op de top. Links naast hem staat een adelaar met een krans in de snavel. Aan de rechterzijde zit een gevangene met de handen vastgebonden op de rug. De legende is goed te lezen IOVI CONSERVATORI, oftewel Jupiter de Beschermer. 

Jupiter heeft in dit geval geen goed werk geleverd....
Vader en zoon Licinius werden beide geëxecuteerd door Constantijn de Grote ondanks zijn belofte dat hij hen zou sparen. Licinius de Jongere werd maar 11 jaar oud.