De olifant denarius

Dit is een legendarische munt!

Het is een munt uit de tijd van Caius Julius Caesar die leefde van ± 100 tot 44 v. Chr. Op de voorzijde zien we een afbeelding met een olifant die een slang vertrapt met daaronder de naam CAESAR. Deze munten zijn in 49/48 BC geslagen en zijn van groot historisch belang – ze werden geslagen door Caesar om zijn troepen te betalen, om de burgeroorlog te voeren die uiteindelijk leidde tot de oprichting van het Romeinse keizerrijk.

Hieronder nog een tekening van deze munt:

Het symbool van de olifant op de voorzijde heeft drie mogelijke betekenissen:

1) De legende ging dat de stichter van Caesars familie in zijn eentje een olifant doodde. De volksstam van de Mauri zou daarom de naam Caesar gegeven hebben aan de grootvader van Julius Caesar.

2) Caesars rivaal Pompeius had geprobeerd Rome binnen te komen op een strijdwagen, getrokken door vier olifanten. Omdat de poort te smal was, werd dit een enorme mislukking. Deze munt was mogelijk ontworpen om Pompeius' falen te benadrukken.

3) De olifant vertegenwoordigt de macht van Caesar en zijn legioenen, die een slang vertrappen. De slang is de vijand. De olifant die de slang verslaat, symboliseert de strijd tussen goed en kwaad. Overigens zijn er ook bronnen die zeggen dat op deze munt helemaal geen slang wordt afgebeeld, maar dat het gaat om een carnyx, een Gallische trompet met dierenkop. Dan zou het betekenen dat Caesar het Gallische leger aan het verpletteren was.

Op de keerzijde staan de attributen afgebeeld van de Pontifex Maximus (hogepriester). Dit zijn van links naar rechts een wijnlepel, een wijwaterkwast, een offerbijl en een mijter. Deze attributen werden gebruikt bij het offeren van dieren voor de verschillende goden. Dit verwijst naar het ambt van Julius Caesar als hogepriester.

Een foto van een antieke Carnyx.

Marcus Antonius en het triumviraat

Munt van Marcus Antonius met Augustus (toen nog Octavianus). 

In 43 v.Chr. werd het Tweede Triumviraat gevormd door Lepidus, Marcus Antonius en Octavianus, maar al snel liet Lepidus het grootste deel van de macht over aan de laatste twee, die worden afgebeeld op deze mooie munt. Hier nog gebroederlijk samen, maar later vijanden van elkaar. Marcus Antonius staat op de voorzijde. Het is zeker een teken van hun onderlinge rivaliteit dat deze munt Marcus Antonius, een generaal, toont als een viriele man van middelbare leeftijd, terwijl Octavianus, twintig jaar later geboren, er bijna kinderlijk uitziet. Uiteindelijk werden Marcus Antonius en zijn vrouw Cleopatra verslagen in de zeeslag bij Actium, waarna ze zich van het leven beroofden.

Het 2e legioen van Marcus Antonius

Marcus Antonius kon tijdens de slag bij Actium beschikken over 23 legioenen, in totaal zo'n 115.000 man. Veel van deze legioenen had hij overgenomen van Julius Caesar. Om deze legioenen te kunnen betalen liet Marcus Antonius munten slaan door meereizende muntmeesters. De munten die hiervoor gebruikt werden worden 'legioendenarii' genoemd en zien er allemaal hetzelfde uit. Op elke munt staat voor welk legioen deze bedoeld was. Deze denarius was bedoeld voor het tweede legioen (LEG II). Naar alle waarschijnlijkheid was het zilver door zijn geliefde Cleopatra beschikbaar gesteld. Uiteindelijk verloor Marcus Antonius de slag van Octavianus waarna hij en Cleopatra naar Egypte vluchtten en daar zelfmoord pleegden. Hierna werd Octavianus alleenheerser van het Romeinse rijk en de eerste keizer (Augustus).

Op de voorzijde van deze mooie munt is een galei (quinquereme) met roeiers naar rechts afgebeeld. De roeispanen en de hoofden van de roeiers zijn goed zichtbaar!

Het omschrift op de voorzijde (bovenaan) luidt ANTAVG, dit betekent Antonius Augurus. De betekenis van de letters onderaan de voorzijde is als volgt. Tresviri of Triumviri Rei Publicae Constituendae Consulari Potestate (drie mannen met consulair gezag voor het inrichten van de staat), afgekort als III VIR.R.P.C, was de officiële wettelijke benaming voor het tweede triumviraat van Octavianus, Antonius en Lepidus in 43 v.Chr. Op de achterzijde zijn twee standaarden te zien met daartussen een legioenadelaar en het opschrift LEG II.

Wat nog aardig is om te vermelden is dat deze legioendenarii een laag zilvergehalte hadden. Daarom loonde het niet de moeite om deze munten op te potten of opnieuw te munten. Deze denarii zijn dus heel lang in circulatie gebleven. Veel gevonden exemplaren van dit type zijn daarom 'tot op het bot' versleten.

De legioendenarii worden fanatiek verzameld, sommige legioenen uit de serie zijn zeer zeldzaam en worden daarom, helaas, ook regelmatig vervalst. Deze denarius, LEG II, komt veel voor. Dat weten we onder andere omdat bij tellingen van grote muntvondsten de munten met LEG II meer voorkwamen dan de meeste andere legioenen. Onderstaand nog een mooi grafisch overzicht van muntvondsten, waaruit je eenvoudig kan afleiden welke legioendenarii meer en minder zeldzaam zijn.

Tot slot nog een prachtig reliëf van een groot Romeins oorlogschip of quinquereme, klaar voor de strijd bij Actium. Dit reliëf is afkomstig van Praeneste, nu Palestrina, een stadje ten Zuidoosten van Rome.

 

Het 5e legioen van Marcus Antonius

Marcus Antonius kon tijdens de slag bij Actium beschikken over 23 legioenen, in totaal zo'n 115.000 man. Veel van deze legioenen had hij overgenomen van Julius Caesar. Om deze legioenen te kunnen betalen liet Marcus Antonius munten slaan door meereizende muntmeesters. De munten die hiervoor gebruikt werden worden 'legioendenarii' genoemd en zien er allemaal hetzelfde uit. Op elke munt staat voor welk legioen deze bedoeld was. Deze denarius was bedoeld voor het vijfde legioen (LEG V). 

Op de voorzijde van deze munt is een galei (quinquereme) met roeiers naar rechts afgebeeld. Het omschrift op de voorzijde (bovenaan) luidt ANTAVG, dit betekent Antonius Augurus. De betekenis van de letters onderaan de voorzijde is als volgt. Tresviri of Triumviri Rei Publicae Constituendae Consulari Potestate (drie mannen met consulair gezag voor het inrichten van de staat), afgekort als III VIR.R.P.C, was de officiële wettelijke benaming voor het tweede triumviraat van Octavianus, Antonius en Lepidus in 43 v.Chr. Op de achterzijde zijn twee standaarden te zien met daartussen een legioenadelaar en het opschrift LEG V.

Legio V Alaudae werd in 52 v.Chr. opgericht door Julius Caesar in Gallië. De leden van dit legioen waren Galliërs, dus geen Romeinse staatsburgers. De bijnaam Alaudae (leeuweriken) kregen ze omdat hun helm de vorm had van de pluim van een leeuwerik. Voor het legioen deze bijnaam kreeg heette het vermoedelijk Legio V Gallica. Symbool van dit legioen was de olifant. Tot 49 v.Chr. vocht het legioen in de Gallische Oorlog, daarna werden ze verplaatst naar Hispania.Tussen 41 en 31 v.Chr. stonden ze onder het bevel van Marcus Antonius en vochten ze aan zijn zijde in de Slag bij Actium. Na diens nederlaag werden ze in 30 v.Chr. opgenomen in de rangen van Augustus.

Het gereedschap van de priester

Deze denarius heb ik vooral aangeschaft vanwege de mooie weergave van de attributen van de priester (augur) op de keerzijde van deze munt.
De attributen zijn van links naar rechts:

• simpulum: dit is een soort van 'soeplepel' waarmee, bijvoorbeeld, de wijn in een patera (offerschaal) werd geschept;
• aspergillum: deze 'kwast' werd gebruikt om heilig water mee te sprenkelen;
• kan: hierin werd vloeistof (water, wijn e.d.) bewaard dat tijdens de offerceremonie werd gebruikt;
• lituus: dit is een staf die werd gedragen door de priester, de augur. 

De augures vormden één van de priestercolleges van het oude Rome. Zij hielden zich vooral bezig met voortekenen. Voorafgaand aan bijvoorbeeld een veldslag namen de augures de voortekenen waar om te zien of het verstandig was de strijd aan te gaan of nog even te wachten. Dit deden ze onder andere door het waarnemen van de vlucht van vogels.

In feite vertelt deze munt dat keizer Vespasianus de volledige controle heeft op militair, politiek en goddelijk niveau. Dit valt af te lezen aan de legende op de voor- en achterzijde van de munt. Hij is imperator (IMP), volkstribuun (TRI POT) en augur (AVGVR).

Een standbeeld voor Octavianus

Een fraai muntje met op de voorzijde het hoofd van Octavianus als Apollo. 

Het monument dat op de keerzijde wordt afgebeeld, is een standbeeld van Octavianus op een zuil, versierd met de boegen (rostra) van buitgemaakte of vernietigde vijandelijke schepen. Het monument werd op het Forum Romanum opgericht ter herdenking van de zeeoverwinning op Marcus Antonius, die in de burgeroorlog verslagen werd. Door dit monument lijkt de overwinning in de burgeroorlog op een overwinning op een buitenlandse vijand.

Het juk van de ossen

Een interessante munt uit de Flavische dynastie, uitgegeven onder keizer Vespasianus, maar met prins Titus op de voorzijde.
Nadat de Joodse opstand door de Romeinen was neergeslagen, werden de legioenen niet ontbonden, maar veel veteranen gingen wel met pensioen, en kregen daarom een stukje land. De keizer stichtte een kolonie in Caesarea Maritama, de eerste in de provincie (gelegen in Judea, het huidige Israël).
Het juk van deze ossen symboliseert de kolonisatie. De ossen ploegen een voren, pomperium, dat de heilige grens vormt rondom de plaats waar deze nieuwe stad voor de kolonisten werd gebouwd.

Octavianus, overwinnaar over de wereld

Dit is een interessante munt. Het gaat om een zilveren denarius van Octavianus, de latere keizer Augustus. Deze munt is geslagen in een cruciale overgangsperiode van de Romeinse geschiedenis, kort nadat Octavianus zijn rivaal Marcus Antonius had verslagen.

Op de voorzijde zie je het portret van Octavianus zonder kroon of lauwerkrans. Hij wordt afgebeeld als een jonge, krachtige leider.

Er is een kleine inkeping te zien voor zijn gezicht. Dit is naar alle waarschijnlijk een testmerk om te controleren of de munt van massief zilver was.

Op de keerzijde staat de godin Victoria (de personificatie van de overwinning) op een wereldbol (globe). Ze houdt een krans en een palmtak vast. Dit beeldt de totale overwinning van Octavianus over de hele bekende wereld uit, na de Slag bij Actium (31 v.Chr.). De tekst CAESAR DIVI F staat voor Caesar Divi Filius, wat betekent: "Caesar, zoon van de goddelijke". Hiermee claimde Octavianus zijn legitimiteit als de geadopteerde zoon van de inmiddels vergoddelijkte Julius Caesar.

Deze munt werd gebruikt als propaganda om de soldaten te betalen die Octavianus aan de macht hadden geholpen. Het is een van de eerste keren dat de wereldbol zo prominent wordt gebruikt om wereldheerschappij aan te duiden. Kort na de periode waarin deze munt werd geslagen kreeg Octavianus de titel Augustus en werd hij officieel de eerste keizer van het Romeinse Rijk.

Tiberius eert zijn moeder Livia

Opnieuw een munt die van mijn verlanglijst af kan. Deze sestertius is best gewild. Het is een wat ruwe munt met de nodige slijtage, maar dat zegt vooral dat deze sestertius waarschijnlijk door vele handen is gegaan, een mooie gedachte!

Tiberius heeft deze munt uitgegeven ter ere van zijn moeder Livia.

Op de voorzijde zie je duidelijk een kar met twee wielen, wat versieringen aan de voorzijde en zijkanten, en twee muilezels die de kar trekken. Zo'n kar wordt een carpentum genoemd (ons woord kar is hier van afgeleid!).

De legende op de voorzijde is nog vrij goed leesbaar. Er staat SPQR IVLIAE AVGVST. Deze letters staan voor: de senaat en het volk van Rome voor Julia Augusta. Naar alle waarschijnlijkheid is dit een verwijzing naar de 'supplicatio' afgekondigd door de senaat in 22 n. Chr. ter ere van het herstel van Livia van een ernstige ziekte.

Livia was de echtgenote van keizer Augustus en moeder van de latere keizer Tiberius. Zij had het voorrecht om in een carpentum naar de spelen te rijden, waarschijnlijk omdat zij als priesteres tijdens de spelen mocht plaatsnemen naast de Vestaalse maagden. Vestaalse maagden en andere priesteressen mochten in een carpentum rijden.

Op de achterzijde rondom SC staan de letters TI CAESAR DIVI AVG F AVGVST P M TR POT XXIIII, Tiberius Caesar zoon van de goddelijke augustus, hogepriester, volkstribuun voor de 24ste maal.

Stemmen in het oude Rome

Op de achterzijde van deze munt is een fascinerende 'snapshot' te zien van de werking van de democratie ten tijde van de Romeinse Republiek. Aan de linkerzijde neemt een kiezer een 'stembiljet' (houten tablet ingesmeerd met was) in ontvangst van een beambte. De stemmer op de rechterzijde deponeert het stembiljet in een 'cista'.

De kiezer kan op het tablet een V invullen (voor 'uti Rogas', zoals u voorstelt, om een ​​wetsvoorstel te steunen) of een A (voor 'Antiquo', ik heb tegen gestemd, om een wetsvoorstel te verwerpen) of de naam van een kandidaat in een verkiezing.
De kiezers lopen over smalle verhogingen (pontes) zodat goed is te zien dat de kiezers hun stem uitbrengen zonder inmenging van anderen. Op de achtergrond zijn horizontale lijnen zichtbaar. Deze lijnen geven de barrière aan tussen de verschillende groepen die mochten stemmen.

Mogelijk werd met deze munt het passeren van de 'Lex Maria' gevierd. Deze wet verhinderde kandidaten en hun aanhangers om kiezers te intimideren die op weg waren naar de stembus. Dit gebeurde door de 'pontes' waarover de kiezers moesten lopen smaller te maken zodat er geen ruimte was voor intimidatie.

De munt is geslagen in 112/113 vC. Het is zonder enige twijfel een van de populairste munten uit de tijd van de Republiek, omdat het een prachtig inkijkje geeft in de stemprocedure.

Hieronder nog een fraaie tekening van de achterzijde van de munt.

Haast je langzaam

Keizer Titus heeft maar heel kort geregeerd (79 tot 81), maar die periode werd wel gekenmerkt door rampen op eigen bodem. Slechts een maand nadat hij keizer werd, was de uitbarsting van de Vesuvius, die de steden en villa's van Pompeii, Herculaneum, Stabiae, en Oplontis verwoestte.
Als daad van verzoening met de toornige goden werd een serie munten geslagen. De dolfijn op de achterzijde van deze denarius vertegenwoordigt de god Neptunus.

Het is ook aardig om te lezen wat Desiderius Erasmus in zijn Adagia over deze munt schrijft toen hij deze onder ogen kreeg.
Erasmus prijst de behoedzaamheid van de keizers Augustus en Titus die zich aangetrokken voelden tot het adagium 'Festina Lente', oftewel 'haast je langzaam'. Bij keizer Titus wordt dit volgens Erasmus gesymboliseerd door het zilverstuk met op de achterzijde een dolfijn die om het middendeel, de schacht, van een anker is gedraaid. De dolfijn draait in een cirkel om een anker. De cirkel stelt de eeuwigheid voor. Het anker dat het schip vastlegt, met het land verbindt en vasthoudt is een symbool voor traagheid. De dolfijn staat voor snelheid, geen dier is vlugger of krachtiger in zijn bewegingen. Als je deze drie elementen, cirkel, anker en dolfijn, met elkaar verbindt, krijg je als resultaat 'haast je altijd langzaam'.

Caligula en de stier

Hoewel dit een iets minder populaire sestertius van Caligula is, ben ik er blij mee. Dat deze munt veelal goedkoper is dan andere sestertii van Caligula heeft alles te maken met de voorzijde van de munt. We zien hier immers niet een afbeelding van het karakteristieke hoofd van de keizer zelf, maar van Pietas, zittend, gesluierd, met een patera, en een arm rustend op een kleine figuur die staat en kijkt. Pietas is de personifciatie van deugd en vroomheid (dus eerbied voor de goden).

De achterzijde van deze sestertius is razend interssant. De voorstelling laat zien hoe Caligula een stier offert tijdens de inwijdingsceremonie van deze tempel. Een priester aan de linkerzijde, verantwoordelijk voor het slachten, houdt de stier vast voor het offerritueel. Een bediende rechts houdt een patera (heilige kom) vast.

Op de achtergrond is de met bloemenkransen versierde hexastyle tempel van Divus Augustus goed te zien. Later zou diezelfde tempel na branden worden opgeknapt, zodat het mogelijk is om de geschiedenis ervan op munten te volgen. 

Hoewel de tempel van Divus Augustus vaak op munten wordt afgebeeld zijn de grootte en precieze locatie onbekend. Het besluit om een ​​tempel aan Augustus te wijden werd genomen door de Romeinse senaat kort na de dood van Augustus. Het duurde echter nog een aantal jaren voordat de tempel eindelijk was voltooid en kon worden ingewijd door Caligula. Het doel van de keizer om zich met Augustus te verbinden is duidelijk: hij wilde zijn legitimiteit als afstammeling van Augustus benadrukken.

Nemausus

Deze munt staat al jaren heel hoog op mijn verlanglijstje!
Het is een historisch buitengewoon interessante munt. Samen met de afbeelding van een geketende krokodil met een bek vol tanden maakt dit een populair type, vooral in mooie staat.
De voorzijde van deze aantrekkelijke munt toont Augustus aan de rechterzijde rug aan rug met generaal Marcus Agrippa die het bevel had gevoerd tijdens de Slag om Actium in 31 v.Chr. Dat deze generaal samen met Augustus op de munt wordt afgebeeld geeft wel aan hoe groot de vriendschap tussen beiden geweest moet zijn!
Agrippa draagt hier een 'rostrale kroon', een hoofdbedekking in de vorm van een boeg van een schip bedoeld voor een commandant op zee. De eerste munten tonen Augustus blootshoofds, terwijl op latere munten, zoals deze, een lauwerkrans wordt toegevoegd.

De keerzijde toont Egypte in de vorm van een krokodil, geketend aan een palmboom met ​​de afgekorte stadsnaam COL NEM. De geketende krokodil staat voor het onderwerpen van Egypte aan het Romeinse rijk en het verslaan van Marcus Antonius en Cleopatra in de beroemde slag om Actium.

De letters COL NEM hebben betrekking op de kolonie in Nemausus, nu Nimes in Frankrijk, waar Romeinse soldaten die Augustus hadden gediend in de burgeroorlog tegen Marcus Antonius en Cleopatra, in alle rust konden genieten van hun pensioen.

De laatste serie van deze munten, waaronder ook dit exemplaar heeft de letter P onder de kinnen van beide heren staan. Pater Patriae (PP) is een titel die voor het eerst werd toegekend aan Augustus in 2 v.Chr. Dit betekent dat deze munt na deze datum geslagen moet zijn.

Tot slot staan op de voorzijde onder elkaar de letters IMP en DIVI F. Dit betekent de imperator (Augustus) als zoon (Filius) van de goddelijke (DIVI) Julius Caesar.

Hieronder nog een tekening van deze munt. Op deze tekening kun je goed zien hoe de munt er uit ziet zonder slijtage....